10.21 Αναζητώντας τον φταίχτη

Η ‘ψυχολογική’ εξήγηση έχει αφομοιωθεί στον καθημερινό λόγο αρκετών ανθρώπων. Αφορά μιαν αυτοκριτική που ταυτόχρονα καταγγέλλει την κοινωνία («να πώς είμαστε») και τη νουθετεί («να πώς πρέπει να γίνουμε»). Αυτό γίνεται συνήθως με ζεύγη: λ.χ. είμαστε φυγόπονοι, πρέπει να γίνουμε εργατικοί. Συχνά αναφέρουν μόνο το πρώτο σκέλος του ζεύγους, είτε διότι θεωρούν προφανές το δεύτερο, είτε διότι το βλέπουν ως ανέφικτο.

Σε άλλους τόπους
Ανάλογες αφηγήσεις υπάρχουν κι αλλού. Έχει μεγάλη απήχηση λ.χ. στην Αγγλία και την Αμερική η εξήγηση πως η φτώχεια οφείλεται στο χαρακτήρα των φτωχών: τεμπέληδες, πονηροί κλπ. Στην Ιταλία εξηγούν συχνά πως η καθυστέρηση του νότου οφείλεται στο νωθρό χαρακτήρα των μεσογειακών Ιταλών, σε αντίθεση με τους δυναμικούς βορείους. Στο Κεμαλικό πείραμα της Τουρκίας εδέσποζε η ιδέα πως η χώρα θα προκόψει αν αλλάζαν οι κάτοικοι νοοτροπία, εγκαταλείποντας την παράδοση και αγκαλιάζοντας τον εκσυγχρονισμό. Ο γάλλος δημοσιογράφος Jean-Francois Kahn παρατηρεί πως «Η Γαλλία είναι η μόνη χώρα στον κόσμο όπου οι κάτοικοί της νιώθουν τόση ευχαρίστηση και ηδονή να την κακολογούν».

Στην Ελλάδα
Η παραπάνω ιδέα – «να αλλάξουμε νοοτροπία» – υπάρχει ανέκαθεν στην ελληνική θρησκευτική παράδοση. Είναι το βιβλικό «μετανοείτε», κυριολεκτικά το «μετα-νοώ»: να παραδεχτείς πως είσαι ένοχος και ν’αλλάξεις μυαλό και φρόνημα. Το βλέπουμε λ.χ. στη διαδεδομένη ιδέα πως εμείς φταίμε για την Τουρκοκρατία διότι είμαστε αμαρτωλοί, όπως εξηγούσε ο κλήρος.

Σήμερα οι νεοι ιεροκήρυκες, οι αυτομαστιγωτές, αποδίδουν το ελληνικό πρόβλημα σ’έναν εθνικό χαρακτήρα που χαρακτηρίζουν, χρησιμοποιώντας και το λεξιλόγιο της ψυχανάλυσης, ως ‘μη υγιή’.

Ποιός λοιπόν φταίει;
Στα παραπάνω παραδείγματα υπάρχει το εξής κοινό σημείο: κατηγορούν το χαρακτήρα των ανθρώπων για τα στραβά της κοινωνίας. Αν όμως είναι σωστή αυτή η εξήγηση, τότε γιατί επιμένει η ‘δυσλειτουργία’, γιατί δεν πιάνει τόπο η νουθέτηση και το μαστίγωμα;

Μήπως συμβαίνει κάτι άλλο; Μήπως η ‘ψυχολογική’ εξήγηση είναι λανθασμένη;

Η ‘τυφλή ζώνη’
Στις επόμενες σελίδες θα αναπτύξω τα εξής:

α) οι ‘δυσλειτουργίες’ του εθνικού χαρακτήρα είναι μια μόνο όψη ένος σύνθετου φαινομένου που περιέχει και σημαντικές ‘λειτουργικότητες’
β) η ‘ψυχολογική’ εξήγηση αγνοεί – ηθελημένα ή αθέλητα – αυτό το φαινόμενο, σαν να πάσχει απο μια εκτεταμένη ‘τυφλή ζώνη’
γ) αυτό το φαινόμενο περιέχει αρετές που μπορούν να εκφραστούν και «θετικά» και «αρνητικά», ανάλογα με τις περιστάσεις
δ) οι ‘δυσλειτουργίες’ είναι η άλλη όψη από ‘λειτουργικότητες’ που η κοινωνία θεωρεί χρήσιμες, γι αυτό και επιμένει να τις διατηρεί.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: