2b10 Η «κληρονομιά»: το κρασί και η μπουκάλα

2b10 – Η «κληρονομιά»: το κρασί και η μπουκάλα

2b10.10 Δυο ειδών κληρονομιάς
2b10.20 Τα νήματα της ιστορίας
2b10.30 Οι μεγάλες καμπές της ιστορίας

Εδώ και 10.000 χρόνια, παντού στον κόσμο, οι πολιτισμοί κάνουν χιλιάδες πειράματα. Φτιάχουν κάθε είδους καθεστώτα, πιστεύουν κάθε λογής ιδέες. Σε πεδιάδες και βουνά, με ειρήνη και πόλεμο, σε Ανατολή και Δύση, ο κάθε πολιτισμός αφήνει την κληρονομιά του.

2b10.10 Δυο ειδών κληρονομιάς

Κληρονομιά είναι λ.χ. ο Παρθενώνας, ένα κτίριο τόσο σημαντικό που το ξανασυναντάς ως εκκλησία στο Παρίσι, ως γλυπτοθήκη στο Μόναχο ή ως μνημείο του Jefferson στην Ουάσιγκτων. Άλλα στοιχεία της αρχαίας ελληνικής κληρονομιάς είναι λ.χ. (με αλφαβητική σειρά) αγάλματα, αγγεία, Βεργίνα, βιβλία ιστορίας και φιλοσοφίας, γλώσσα, Δελφοί, επιγραφές, θεωρήματα γεωμετρίας, ιερά, μάχες, μύθοι, Μυκήνες, Ολυμπιακοί αγώνες, ποίηση, συμπόσια, τραγωδίες και κωμωδίες, τριήρεις κλπ.

Αυτά είναι το ένα είδος κληρονομιάς. Αν σκεφτούμε μια μπουκάλα με καλό κρασί, όλα τα παραπάνω είναι η μπουκάλα. Ποιό είναι λοιπόν το κρασί; Είναι το άλλο είδος κληρονομιάς, η «κριτική πεντάδα» που διαπερνά όλες τις εποχές και όλους τους πολιτισμούς.

Αφορά τις 5 κεντρικές ιδέες που συνέπεσε να εμφανισθούν στην αρχαϊκή Ελλάδα και αναπτύχθηκαν στην κλασική:

– ο τρόπος που κυβερνιέται ένας τόπος
– το είδος της ελευθερίας σ’αυτόν τον τόπο
– η θέση της θρησκείας στον ανθρώπινο ορίζοντα
– ο τρόπος που λειτουργεί η κριτική σκέψη
– η ιδέα που επικρατεί για την ανθρώπινη φύση

Έχουμε λοιπόν δυο είδη κληρονομιάς.

Το ένα είδος αφορά αρχιτεκτονική, τέχνη, ιστορία, φιλοσοφία κλπ. Πράγματα που υπάρχουν έξω απο εμάς ως κτίσματα, γλυπτά, βιβλία κλπ.

Το άλλο είδος κληρονομιάς – που μάς ενδιαφέρει εδώ – αφορά τη νοοτροπία και τις αντιλήψεις που υπάρχουν μέσα μας, και που ορίζουν τον τρόπο που λειτουργούμε ως άνθρωποι.

Θα δούμε πώς άλλαξε η αντίληψη γι’αυτά τα 5 θέματα, στον ελληνικό χώρο, απο την αρχαιότητα ως την ανεξαρτησία. Θα καταλάβουμε τις περιπέτειες που πέρασε λ.χ. το θέμα «ελευθερία» εαν συγκρίνουμε την κλασική εποχή με την μακεδονική, τη ρωμαϊκη, τη βυζαντινή και την οθωμανική περίοδο.

Αν πάλι είσαι λ.χ. Κινέζος, με τις επίσημες απόψεις για το θέμα «ελευθερία», θα μπορείς να συγκρίνεις τις ομοιότητες της Κίνας λ.χ. με τη βυζαντινή περίοδο και τις διαφορές της λ.χ. με την κλασική περίοδο.

Πιστεύω πως αυτά τα πέντε θέματα δείχνουν ξεκάθαρα τις διαφορές της μιας ιστορικής εποχής με την άλλη, και ανάμεσα στους πολιτισμούς. Ίσως να υπάρχουν άλλοι πιο πρόσφοροι δείκτες που να περιγράφουν καλύτερα τα πειράματα της ιστορίας. Μ’ενδιαφέρει να τους γνωρίσω.

2b10.20 Τα νήματα της ιστορίας

Ένα νήμα της ιστορίας είναι κάποιο θέμα που το παρακολουθείς απο τη μια εποχή στην επόμενη. Λ.χ. η «Ιστορία της Ιατρικής» είναι το νήμα με θέμα την ιατρική, απο την αρχή της ιστορίας μέχρι σήμερα. Στα πειράματα της ιστορίας ξεχωρίζουν τα εξής πέντε μεγάλα θέματα:

Το πρώτο είναι το πολίτευμα, η διακυβέρνηση. Ποιός κυβερνά, ποιός τον ελέγχει, πώς λογοδοτεί, πώς τον διαδέχονται; Πώς νομιμοποιείται. Πώς νομοθετεί, ποιός απονέμει δικαιοσύνη;

Το δεύτερο είναι το θέμα της ελευθερίας. Πώς την εννοεί η κάθε εποχή; Τι είδη ελευθερίας υπάρχουν; Ποιός θέτει όρια και με ποιό τρόπο; Πότε κάτι είναι γνώμη και πότε ιεροσυλία και βλασφημία;

Το τρίτο θέμα είναι η θέση της θρησκείας. Αρχικά εξηγούσε το κάθε τι: τον καρποφορία της γης, τον κεραυνό, την κίνηση του ήλιου, τι γίνεσαι όταν πεθαίνεις, ποιός δικαιούται να σε κυβερνά. Η θέση της περιορίστηκε όταν η αρχαϊκή εποχή άρχισε να αντιπροτείνει φυσικές και φιλοσοφικές εξηγήσεις. Απο τότε, πώς συνυπάρχει με την κριτική σκέψη;

Το τέταρτο θέμα αφορά την κριτική σκέψη. Τι είναι το επιχείρημα, η γνώμη, και τα κριτήρια του καθενός; Η διαφορά ανάμεσα στους ανθρώπους που δεν βασίζεται στη δύναμη αλλά στην άποψη, το διάλογο και την πειθώ;

Το πέμπτο, που δένει όλα τ’άλλα, αφορά την αντίληψη για τη φύση του ανθρώπου. Πώς ξεχωρίζει απο τα ζώα, απο τους θεούς, και πώς τους μοιάζει; Πώς κινούνται τα πάθη του και ο νους του;

Αυτά τα 5 θέματα θα μάς χρησιμεύουν ως νήματα για να βλέπουμε τι αλλάζει απο τη μια εποχή στην άλλη.

2b10.30 Οι μεγάλες καμπές της ιστορίας

Καθώς τρέχει ο χρόνος, χωρίζει το πριν απο το μετά. Αν το μετά μοιάζει με το πριν, τότε έχουμε στασιμότητα – τίποτε δεν αλλάζει. Εαν διαφέρει, έχουμε καμπή: κάτι άλλαξε στο πείραμα της ιστορίας.

Έχοντας για παράδειγμα τον ελληνικό πολιτισμό, θα δούμε τις πιο σημαντικές καμπές. Είναι σημαντικές διότι γεννούν νεα αυτονόητα, που μπορεί να εκτοπίζουν ή να συνυπάρχουν με τα προηγούμενα.

Στο πολίτευμα λ.χ. τα αυτονόητα αλλάζουν ριζικά ανάμεσα στην κλασική εποχή και την ρωμαϊκή: ποιός κυβερνά, με ποιά νομιμοποίηση, πώς τον ελέγχουν ή τον αντικαθιστούν, πώς λειτουργεί η δικαιοσύνη κλπ.

Δείτε εδώ, στη σελίδα περιεχομένων, πώς έγιναν αυτές οι αλλαγές στην κάθε ιστορική καμπή που εξετάζουμε.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: