2b20 Αρχαϊκή και κλασική εποχή

2b20 – Αρχαϊκή και κλασική εποχή: η πρώτη μεγάλη καμπή

2b20.10 – Πολίτευμα
2b20.20 – Το θέμα της ελευθερίας
2b20.30 – Η θέση της θρησκείας
2b20.40 – Αντίληψη για την ανθρώπινη φύση
2b20.50 – Ανάπτυξη της κριτικής σκέψης
. Γιατί όχι σε άλλους πολιτισμούς;
. Τι ευνόησε την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης
. Καρποί της κριτικής σκέψης
2b20.60 – Συμπέρασμα για την αρχαϊκή εποχή

Στην προϊστορία ο άνθρωπος ήταν κυνηγός και τροφοσυλλέκτης. Ύστερα ανακάλυψε την καλλιέργεια, την κτηνοτροφία και έμαθε πώς ν’αποθηκεύει τροφές. Στάρι στην Ευρώπη, ρύζι στην Ασία, καλαμπόκι στην Αμερική. Η αποθήκευση τροφής φτιάχνει περιουσίες, η περιουσία χρειάζεται προστασία, η προστασία χτίζει εξουσία. Όλα αυτά γεννούν πόλεις και κάστρα που απαιτούν οργάνωση, καταμέτρηση, έλεγχο, κατάστιχα, γραφιάδες, στρατιώτες και βασιλιάδες. Έτσι απο την προϊστορία μπήκαμε στην ιστορία.

Οι πρώτοι πολιτισμοί (λ.χ. Κίνα, Ινδία, Μεσοποταμία, Αίγυπτο) είχαν περίπου την ίδια μορφή, όπως δείχνουν τα ίχνη τους: μια κοινωνία με αγρότες στη βάση που τρέφουν μια πυραμίδα εξουσίας με επικεφαλής έναν άρχοντα-θεό. Οι αιώνες περνούν και όλα μένουν ακίνητα στην πυραμίδα: η θρησκεία εξασφαλίζει τη γονιμότητα της γής, ο πολεμιστής την προστατεύει, ο ιερέας και ο γραφιάς τη διοικεί, ο μονάρχης τους κυβερνά.

Στον ελληνικό χώρο οι πρώτοι πολιτισμοί γεννήθηκαν στην Κυκλαδική, τη Μινωική και τη Μυκηναϊκή εποχή (περίπου 3.500-1.200 π.Χ.). Σχεδόν τίποτε δεν ξέρουμε για τους ανώνυμους στις Κυκλάδες, που σκάλισαν τα αινιγματικά μαρμάρινα ειδώλια. Κάτι παραπάνω ξέρουμε για την Κρήτη. Διακρίνουμε ονόματα, έστω μυθικά: Μίνως, Αριάδνη, Μινώταυρος, Δαίδαλος, Ίκαρος. Πρόσωπα: η γυμνόστηθη ιέρεια με τα φίδια, οι αθλητές με τον ταύρο, οι όμορφες «Παριζιάνες». Ακόμα πιο πολλά μείναν απο τις Μυκήνες και την επικράτεια τους. Πρόσωπα ηρωϊκά και τραγικά, βαρειά χτίσματα, τάφοι εντυπωσιακοί, η χρυσή μάσκα του Αγαμέμνονα. Εμπορική δύναμη η Κρήτη, στρατιωτική δύναμη οι Μυκήνες, ανήκουν στους «ανακτορικούς πολιτισμούς» όπου το Ανάκτορο είναι ο κεντρικός θεσμός της κοινωνίας: διοικητικός, στρατιωτικός, εμπορικός, θρησκευτικός. Το παλάτι συγκέντρωνε και έλεγχε την αγροτική παραγωγή, και οι γραφείς την κατέγραφαν σε πήλινα κατάστιχα. Δίπλα στο βασιλιά ήταν οι ιερείς και (κυρίως στις Μυκήνες) οι άρχοντες-πολεμιστές, αρκετά πλούσιοι ώστε να συντηρούν τα άλογα και τα πολεμικά άρματα που περιγράφει η Ιλιάδα. Αυτό το σχήμα διακυβέρνησης – η πυραμίδα – θυμίζει τις αυτοκρατορίες και τα βασίλεια που επικρατούσαν, την ίδια εποχή, στην Αίγυπτο και στη Μεσοποταμία.

Κι ύστερα, στην περίοδο 1100-800 π.Χ., όλοι αυτοί οι πολιτισμοί διαλύθηκαν. Τα παλάτια γκρεμίστηκαν και η γραφή ξεχάστηκε. Σεισμοί; Ξηρασίες; Κατακλυσμοί; Επιδρομές; Οι ιστορικοί δεν συμφωνούν για τα αίτια. Πάντως τα αρχαιολογικά ευρήματα αυτής της περιόδου είναι τόσο αραιά και ταπεινά, που πολλοί ιστορικοί την ονόμασαν τα «Σκοτεινά Χρόνια».

Μετά την ερήμωση, σταδιακά, ο ελληνικός χώρος ξαναζωντανεύει στην περίοδο 800-480 π.Χ. που ονομάστηκε Αρχαϊκή Εποχή. Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα, οι κάτοικοι αρχίζουν πάλι να ευημερούν, να χτίζουν πόλεις και ναούς, να παράγουν και να εμπορεύονται. Αλλά τώρα υπάρχει ένας πολιτισμός με εντελώς άλλη μορφή απο την προηγούμενη.

Νάτη η πρώτη μεγάλη καμπή που μάς ενδιαφέρει.

Στις πιο πολλές περιοχές οι Έλληνες ιδρύουν πόλεις-κράτη με ένα νεο πολιτικό σχήμα, το δημοκρατικό πολίτευμα. Αυτό δεν συμβαίνει παντού. Λ.χ. στη Μακεδονία και τη Σπάρτη το πολίτευμα μοιάζει με τις παλιές μοναρχίες. Την Αρχαϊκή Εποχή θ’ακολουθήσει η Κλασική Εποχή με τους περσικούς πολέμους, την άνοδο της Αθήνας και τον πόλεμο με τη Σπάρτη.

Θα δούμε τις διαφορές απο την προηγούμενη εποχή, εξετάζοντας τα 5 νήματα: το πολίτευμα, το θέμα της ελευθερίας, τη θέση της θρησκείας, την αντίληψη για την ανθρώπινη φύση και τέλος, το ρόλο της κριτικής σκέψης.

2b20.10 – Πολίτευμα

Πώς και γιατί γεννήθηκε το πολίτευμα της δημοκρατίας; Δεν γεννήθηκε απο κάποια θεωρία, αλλά απο την ανάγκη να είναι ετοιμοπόλεμοι οι κάτοικοι της κάθε πόλης-κράτους. Συχνά η μια πόλη ζητούσε να κερδίσει εδάφη σε βάρος της άλλης, ενώ η άλλη ζητούσε ν’αμυνθεί. Αναγκάζονταν τότε οι κάτοικοι να γίνουν στρατιώτες. Ο κάθε πολίτης έφερνε τον οπλισμό του και όλοι μαζί εκλέγαν τον στρατηγό, αφού συζητούσαν τα υπέρ και τα κατά. Κάπως έτσι γεννήθηκαν οι πρώτες «βουλές» των πολιτών.

Εδώ η αξία της πειθούς βγαίνει οργανικά απο τις ανάγκες της ζωής, όχι απο κάποια θεωρία. Στο πεδίο της μάχης οι πολίτες-οπλίτες πολεμούσαν σε σχήμα φάλαγγας. Ο καθένας με την ασπίδα του προστάτευε τον διπλανό, όπως δείχνουν τα αγγεία της εποχής. Ο ένας εξαρτιόταν απο τον άλλον. Ο ξυλουργός εκάλυπτε τον κτηματία, ο νερουλάς το λογιστή, ο έμπορος τον αγωγιάτη.

Μπορεί να μην ένιωθαν ίσοι στην καθημερινή ζωή, αλλά εδώ ήταν όλοι το ίδιο μπροστά στην Άβυσσο: τη σφαγή, το θάνατο, τον τρόμο μην αρπάξει ο κατακτητής τα παιδιά τους. Ό,τι συμφέρει στο σύνολο συμφέρει και στο άτομο. Τα κίνητρα είναι ευθυγραμμισμένα, παράλληλα. Σημειώστε το, έχει σημασία διότι δεν είναι πάντα έτσι.

Αυτή η ανάγκη της πόλης-κράτους για επιβίωση, επέβαλε σχέσεις ισότητας κι αυτές με τη σειρά τους γέννησαν τους πρώτους θεσμούς της δημοκρατίας: τη σύναξη (βουλή) των πολιτών-οπλιτών, την ανοιχτή συζήτηση, τα επιχειρήματα, τον αντίλογο, την απόφαση με πλειοψηφία. Γεννήθηκαν τέτοιοι θεσμοί διότι έτσι το φέρανε οι περιστάσεις, η τύχη. Να γιατί δεν μετείχαν γυναίκες και ξένοι. Η θεωρία που βλέπει τον αποκλεισμό τους ως αδικία, επινοήθηκε υπο εντελώς διαφορετικές συνθήκες.

Η ανάγκη που γέννησε το δημοκρατικό πολίτευμα οδηγεί στις βελτιώσεις της κλασικής περιόδου όπως τις βλέπουμε στην Αθήνα: συγκρότηση σε φυλές και δήμους, Εκκλησία του Δήμου, Βουλή των Πεντακοσίων, εκλογή των αρχόντων, κλήρωση των δικαστών και θεσμοί ελέγχου: θητείες δωδεκάμηνες, οστρακισμός, νόμος κατά της Τυραννίας. Διότι πάντα υπάρχει αντίθεση ανάμεσα σε όσους προτιμούν την ισότητα και όσους προτιμούν την ανισότητα, όπως παρατηρεί ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά».

Η μεγάλη καμπή φαίνεται πιο καθαρά αν συγκρίνουμε ένα-ένα τα στοιχεία του πολιτεύματος στις δημοκρατίες της Αρχαϊκής Εποχής και στις μοναρχίες της Εποχής του Χαλκού:

Μορφή. Πόλη-κράτος αντί για μοναρχία.
Σχέση εξουσίας. Απο κάθετη (ανισότητα) γίνεται οριζόντια (ισότητα). Η συνέλευση των οπλιτών είναι η συνέλευση των πολιτών. Πολίτες αντί για υπήκοοι.
Ρόλοι. Είχαν μονή κατεύθυνση (άρχων-υπήκοος), αποκτούν αμοιβαιότητα: σήμερα ψηφοφόρος, αύριο εκλεγμένος. Άρχεσαι και άρχεις.
Δημοσιότητα. Απο τις αποφάσεις σε κλειστό κύκλο, στις αποφάσεις που παίρνονται δημόσια, αφού πρώτα λάβουν όλοι το λόγο για να πείσουν και να κρίνουν.
Νομιμοποίηση της εξουσίας. Στις μοναρχίες ο Άρχων κυριαρχεί είτε ως κληρονόμος, ή ως εκπρόσωπος των Θεών, ή με το σπαθί του. Στις δημοκρατίες ο υποψήφιος Άρχων πρέπει να πείθει με επιχειρήματα και να εκλέγεται από την πλειοψηφία.
Ευθύνη. Απο τον άρχοντα που δεν δίνει λογαριασμό σε κανένα, στον άρχοντα που είναι υπόλογος, που λογοδοτεί και μπορεί να τιμωρηθεί.

2b20.20 – Το θέμα της ελευθερίας

Στην Αρχαϊκή εποχή θα εμφανισθεί η έννοια της ελευθερίας, που λειτουργεί σε τρεις χώρους: κοινωνικό, πολιτικό και ατομικό.

Κοινωνικό. Όπως και το πολίτευμα της δημοκρατίας, η έννοια της ελευθερίας δεν γεννήθηκε απο κάποια θεωρία, αλλά απο τις περιστάσεις – τη σύμπτωση, την τύχη να είναι διασπασμένος ο ελληνικός χώρος σε μικρές πεδιάδες που τις χωρίζουν βουνά και θάλασσες. Δεν ήταν όπως η Αίγυπτος μια ενιαία εύφορη πεδιάδα που ευνοεί άλλους θεσμούς με άλλες ιδέες. Ο ελληνικός χώρος αποτελείτο απο εκατοντάδες αυτόνομες κοινωνίες με τη μορφή της πόλης-κράτους.
Πολιτικό. Όταν άρχισαν οι Έλληνες ν’ακούνε για τους Πέρσες, τους έκανε εντύπωση πως εκείνοι οφείλαν τυφλή υποταγή σ’έναν απόλυτο μονάρχη. Ήταν κάτι αντίθετο με ό,τι θεωρούσαν αυτονόητο: πως ένας πολίτης δεν μπορεί να είναι υποτελής σε άλλον. Η ελευθερία υπάρχει και στην έκφραση της γνώμης: ενώ μαίνεται ο Πελοποννησιακός πόλεμος, η επίσημη πολιτεία ανεβάζει κωμωδίες στην Αθήνα με αντιπολεμικές απόψεις.
Ατομικό. Η ιδέα της ελευθερίας υπήρχε και για το άτομο. Όχι παντού και πάντα. Στη Μεσσηνία είχαν είλωτες, στον πόλεμο ο ηττημένος γινόταν σκλάβος. Ο δανειστής είχε δικαίωμα να υποδουλώσει τον οφειλέτη. Απο την άλλη πλευρά μπορούσες ν’ασκείς όποιο επάγγελμα ήθελες, να ταξιδεύεις, να μιλάς άφοβα και ελεύθερα, να δικάζεσαι απο τους ομοίους σου σε κληρωτό δικαστήριο. Εδώ βοήθησαν οι νόμοι του Σόλωνος που περιόρισαν την καταχρήση εξουσίας απο τις ισχυρές οικογένειες.

2b20.30 – Η θέση της θρησκείας

Τόσο στην Εποχή του Χαλκού όσο και στην Αρχαϊκή Εποχή, οι άνθρωποι είναι θρήσκοι. Βλέπουν τη θεική θέληση να εκφράζεται με θεούς, ημίθεους και άλλες δυνάμεις. Όμως αντίθετα με τους γειτονικούς πολιτισμούς, δεν έχουν Ιερά Βιβλία και οργανωμένα ιερατεία.

Η διαφορά ανάμεσα στις δυο εποχές αφορά την έννοια της αλήθειας. Στη Χάλκινη Εποχή ο μύθος και η θρησκεία δίνουν όλες τις απαντήσεις για τη φύση (αστέρια, κεραυνοί, τρικυμίες) και τους ανθρώπους (λ.χ. αρρώστια). Ενώ στην Αρχαϊκή Εποχή, όλο και πιο πολύ, υιοθετούν λογικές εξηγήσεις για τα φυσικά φαινόμενα, λ.χ. ο ήλιος δεν είναι θεός αλλά άστρο. Έτσι, πλάι στο σύστημα αλήθειας του μύθου, αρχίζει να συνυπάρχει και το σύστημα αλήθειας της κριτικής σκέψης.

2b20.40 – Αντίληψη για την ανθρώπινη φύση

Ο άνθρωπος της Αρχαϊκής εποχής δεν έχει το άγχος του θανάτου. Ξέρει πως είναι φθαρτός, θνητός. Βλέπει τα πράγματα όπως είναι. Αυτό δεν το δέχονται όλοι. Αναζητούν παρηγοριά στα Ελευσίνια Μυστήρια: υποβλητικές τελετές, επαφή με ανώτερες δυνάμεις, υποσχέσεις αιωνιότητας.

Παράλληλα ο άνθρωπος διδάσκεται πως είναι εύκολο να παρασυρθεί προς το σφάλμα, την υπερβολή, την ύβρι. Πως η ανθρώπινη βούληση έχει όρια, πως το πάθος παραμερίζει τη σύνεση. Άρα πρέπει να συγκρατεί τα πάθη του, να μη ξεφεύγει απο το μέτρο. Τέτοια είναι τα μηνύματα απο τους νοηματοδότες του: Όμηρο, Ησίοδο, Ηρόδοτο, Θουκυδίδη, τους μύθους, τις τραγωδίες και τις κωμωδίες.

2b20.50 – Ανάπτυξη της κριτικής σκέψης
[Ο ρόλος της «κριτικής σκέψης» εξετάζεται σ’ένα επιμέρους κεφάλαιο
της ενότητας «Τι μάθαμε για την κοινωνία«]

Τρια παραδείγματα δείχνουν τη μεγάλη καμπή όπου εμφανίσθηκε η κριτική σκέψη:

Ιατρική. Ο Ασκληπιός όπως και οι Αιγύπτοι στηρίζονται στην παράδοση. Αυτή δίνει μαγικές ή θρησκευτικές εξηγήσεις για τις αρρώστιες. Ο Ιπποκράτης εφαρμόζει τη μεθοδική παρατήρηση. Συγκρίνει αιτίες και αποτελέσματα. Εξάγει υποθέσεις και κανόνες.

Σοφία. Ο Σωκράτης δείχνει ότι μπορεί να την αποκτήσει ο καθένας. Αρκεί να ρωτά, να κρίνει τις απαντήσεις, να συγκρίνει τις απόψεις. Η αντίθετη γνώμη είναι πως η σοφία ανήκει σε λίγους εκλεκτούς, που την αποκτούν με τεράστιο κόπο. Συμβαδίζει με την άποψη πως η γνώση (και η αλήθεια) είναι κρυμμένη και αποκτιέται με μύηση. Όχι με κριτική σκέψη, απορίες, διάλογο και επιχειρήματα.

Αυτογνωσία. Όλες οι αρχαίες κοινωνίες είχαν πολέμους, αλλά οι Έλληνες εξετάζουν τις ψυχικές συνέπειες, την ηθική διαφθορά και τα απάνθρωπα πάθη που προκαλεί ο πόλεμος. Μαθαίνεις πώς να κρίνεις τα κίνητρα. Να σταθείς πιο πέρα σαν τρίτος, να κοιτάς πώς συμπεριφέρεσαι, να σκεφτείς πώς θα μπορούσες να φερθείς αλλιώτικα.

Γιατί όχι σε άλλους πολιτισμούς;
Παράλληλα με την Αρχαϊκή Εποχή στον ελληνικό χώρο, σε άλλους χώρους ευημερούν σπουδαίοι πολιτισμοί: Αίγυπτος, Μεσοποταμία, Κίνα. Με πλούτο και δύναμη, με εκατομμύρια κατοίκους. Όπου χιλιάδες μορφωμένοι συναντούν τεράστιες προκλήσεις – φυσικές, οικονομικές, κοινωνικές, στρατιωτικές. Εκεί, όλα αυτά, γιατί δεν ευνόησαν την κριτική σκέψη;

Το ίδιο ερώτημα θα προκύψει αργότερα για τις τεράστιες αιωνόβιες αυτοκρατορίες των Βυζαντινών και των Οθωμανών: γιατί σ’αυτές δεν υπήρξαν εστίες κριτικής σκέψης που να γεννούν νέες έννοιες και αντιλήψεις, όπως έγινε λ.χ. στην Αρχαία Ελλάδα ή στη δυτική Αναγέννηση;

Τι ευνόησε την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης
Γιατί η κριτική σκέψη γεννήθηκε στον ελληνικό χώρο εκείνη την εποχή;
Γεωγραφία. Το διασπασμένο έδαφος ενθαρρύνει τα διαφορετικά πειράματα. Δημιουργεί αυτοτελείς κοινωνίες, η καθεμιά με τις απαντήσεις της. Δύσκολα θα συνέβαινε αν η Ελλάδα ήταν μια μεγάλη εύφορη πεδιάδα.
Ηπιότητα της θρησκείας. Στην Αίγυπτο και στη Μεσοποταμία το κράτος δένεται με τη θρησκεία, που παράγει μια πλήρη θεωρία για όλα τα θέματα του κόσμου και της ζωής. Δεν αμφιβάλλεις για κάτι που είναι αυθεντικό και έγκυρο, εκτός απο το σύντομο πείραμα του μονοθεϊστή Ακνατόν, που γρήγορα ξεχάστηκε.
Οι Έλληνες αντί για οργανωμένη θεολογία είχαν αφηγήσεις και μύθους που συνυπήρχαν δίχως ν’αποτελούν ένα ιερό βιβλίο. Δεν υπήρχε ιερατείο ως θεσμός με ισχυρή βούληση που αναπαράγεται και εκπέμπει αυθεντία. Έτσι, αν κάποιος πρότεινε καινούργιες εξηγήσεις, δεν έθιγε δόγματα και συμφέροντα.
Αμείβεται η περιέργεια. Γιατί κάτι είναι έτσι και όχι αλλιώς; Η περιέργεια σε αναγκάζει να παλέψεις με τις έννοιες, σε οδηγεί σε συγκρούσεις, λύσεις και απαντήσεις. Αυτές είναι η αμοιβή σου.
Ταξίδια και εμπόριο. Γνωρίζεις άλλες αντιλήψεις. Προσπαθείς να δεις πώς σκέφτεται ο άλλος. Γιατί το Α αντί το Β; Εξετάζεις τα κριτήρια. Συγκρίνεις. Τι κινεί τον άλλον; Οι αξίες του ή το συμφέρον του;
Θεσμοί. Την κριτική σκέψη ευνοούν επίσης οι ανάγκες της δημοκρατίας και της ελευθερίας.

Καρποί της κριτικής σκέψης
Ένας άνθρωπος ή μια κοινωνία με κριτική σκέψη

– διακρίνει πιο εύκολα την αυταπάτη, την απάτη, την υποκρισία
– αναγνωρίζει τα κίνητρα και τα πάθη πίσω απο τα λόγια
– εντοπίζει τον λάθος συλλογισμό, το λογικό σφάλμα, την ανακολουθία
– ξεχωρίζει το ουσιαστικό απο το τυπικό, το νόημα απο τη μορφή
– δεν συγχέει την αμφισβήτηση με την κριτική σκέψη

Αυτά τα παραπάνω είναι εμπόδια για μια τυραννία, πολιτική ή πνευματική. Απο την άλλη πλευρά, η κριτική σκέψη είναι κάτι άβολο. Πολλοί δυσφορούν όταν νιώθουν αμφιβολία. Χρειάζονται βεβαιότητα και αυθεντία, που θα τα βρουν στη θρησκευτική πίστη ή στην παράδοση. Είναι πράγματα πιο ζεστά και φιλικά.

Συμπέρασμα για την αρχαϊκή εποχή
Η Αρχαϊκή Εποχή δεν είναι συνέχεια της εποχής που προηγήθηκε. Αποτελεί μεγάλη καμπή διότι θεμελιώνει έναν εντελώς νεο πολιτισμό. Θα τον ονομάσουν αργότερα «δυτικό» με αφορμή τη σύγκρουση ανάμεσα στην τότε Ανατολή (περσική αυτοκρατορία) με την τότε Δύση (τα ελληνικά κράτη).

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: