2b30 Ελληνιστική Εποχή

2b30 – Ελληνιστική Εποχή: θεσμική και προσωπική καμπή

2b30.10 – Πολίτευμα
2b30.20 – Το θέμα της ελευθερίας
2b30.30 – Η θέση της θρησκείας
2b30.40 – Αντίληψη για την ανθρώπινη φύση
2b30.50 – Ρόλος της κριτικής σκέψης

Οι κατακτήσεις του βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππου και του διαδόχου του Αλέξανδρου, δημιούργησαν νεα πολιτικά δεδομένα στον ελληνικό χώρο, στην Ασία και στην Αίγυπτο. Αυτοί οι χώροι μοιράστηκαν σε βασίλεια που καλύπταν την Ελλάδα, την Ασία και την Αίγυπτο.

Στην Ασία και την Αίγυπτο. Οι μονάρχες είναι Μακεδόνες στα μεγάλα κράτη της Ανατολής, όπου συρρέουν Έλληνες έποικοι. Οι άρχοντες και στρατηγοί είναι Έλληνες. Ελληνική γλώσσα στη διοίκηση, στη μόρφωση και στη θρησκεία.

Αυτή η ελληνική «επιφάνεια» κυβερνά πανάρχαιους πολιτισμούς που είναι εντελώς αλλιώτικοι. Η ελληνική επίδραση δεν πάει σε βάθος: είναι λιγότερο στην ουσία και περισσότερο στις μορφές, όπως λ.χ. στην ελληνοπρεπή απεικόνιση του Βούδα. Θυμίζει τη θέση των Άγγλων στην Ινδία.

Η πρώτη παγκοσμιοποίηση. Το εμπόριο και η παραγωγή ανήκουν σε χιλιάδες πλοιοκτήτες, εκατομμύρια κτηματίες και βιοτέχνες. Δημιουργούνται μεγάλες πόλεις με εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους όπως η Αλεξάνδρεια, όπου είναι πια αδυνατον να γνωρίζεις τους συμπολίτες σου. Για το δημόσιο βιο υπάρχουν η Αγορά, γυμνάσια, ναοί, το θέατρο, ο ιππόδρομος.

Άνοδος της Ρώμης. Είναι η ανερχόμενη δύναμη, με φιλοδοξία να επεκταθεί προς την Ανατολή. Συσσωρεύει πλούτο και παραγωγική δύναμη. Τα παραγωγικά και εμπορικά κέντρα βάρους μετατοπίζονται. Η ρωμαϊκή Δήλος εκτοπίζει την ελληνιστική Ρόδο ως ναυτιλιακό κέντρο. Η ελληνιστική Αίγυπτος παρακμάζει ως οικονομία.

2b30.10 – Πολίτευμα

Στον ελληνικό χώρο, οι πόλεις-κράτη χάνουν την ανεξαρτησία τους. Για την εσωτερική τους διαχείριση διατηρούν δημοκρατικούς θεσμούς. Ενισχύεται η ολιγαρχική μερίδα.

Μοναρχίες. Στην Ασία και την Αίγυπτο, ο μονάρχης ασκεί προσωπική εξουσία. Αυτός παίρνει τις αποφάσεις και αποφασίζει ποιός θα τον διαδεχθεί. Θεσπίζεται η λατρεία στο πρόσωπό του, προσκύνηση και τάση για θεοποίηση. Είναι αλάθητος, υπεράνω των νόμων, και δεν λογοδοτεί.
Πολιτογράφηση. Αλλάζει το νόημα του όρου «πολίτης», αφού ούτε είναι στρατιώτης ούτε ψηφίζει.
Απόρριψη δημοκρατίας. Πριν την μακεδονική κυριαρχία, ο πολίτης-στρατιώτης της πόλης-κράτους ενδιαφερόταν για τα δημόσια θέματα, τη διακυβέρνηση, τη δικαιοσύνη, τις συμμαχίες, τον πόλεμο. Ο υπήκοος στον ελληνιστικό χώρο ούτε έχει τα κίνητρα ούτε του πέφτει λόγος.

2b30.20 – Το θέμα της ελευθερίας

Στην Ασία είναι συνηθισμένο να διαδέχεται ο ένας μονάρχης τον άλλο. Στον ελληνικό χώρο είναι πρωτοφανές: ένα ελληνικό κράτος (η Μακεδονία) να εξουσιάζει όλα τ’άλλα. Τα ελληνικά κράτη δεν είναι πια ελεύθερα. Δεν διαλέγουν πια συμμάχους με βάση το δικό τους συμφέρον. Το κριτήριο είναι πλέον το συμφέρον της Μακεδονίας.

Ατομική ελευθερία. Το «εμείς» δεν είναι πια πολίτες αλλά υπήκοοι με λιγότερο ενδιαφέρον για το σύνολο. Η ιδέα της ελευθερίας αφορά περισσότερο τα προσωπικά θέματα. Το ενδιαφέρον για τα δημόσια πράγματα αποφεύγει τη διακυβέρνηση και περιορίζεται στις χορηγίες.

2b30.30 – Η θέση της θρησκείας

Ακόμα συνυπάρχουν δυο συστήματα αλήθειας, όμως αρχίζει να υποχωρεί η κριτική σκέψη και να ενισχύεται η πίστη.

Λατρείες. Κάποιες προέρχονται απο τον ελληνικό χώρο, όπως τα Ελευσίνια και τα Καβείρια μυστήρια. Στην Ανατολή προστίθενται οι λατρείες του Μίθρα, της Ίσιδος και του Όσιρι. Η πίστη δεν αφορά πράγματα φανερά, αλλά μυστικά. Ο πιστός καλείται να προσχωρήσει για να μυηθεί.
Οφέλη. Οι λατρείες είναι πιο ελκυστικές απο την παραδοσιακή θρησκεία. Θυμίζουν τις σημερινές ομαδικές θεραπείες και τα συστήματα αυτοβοήθειας. Απαντούν σε ανάγκες όπως λ.χ.

– ένα οργανωμένο δόγμα
– προσωπική σχέση ανάμεσα στο άτομο και τη θεότητα
– δρόμο προς την μετά θάνατο ζωή
– συναίσθημα αδελφότητας σε μια ομαδική τελετουργία
– αίσθημα ανωτερότητας απέναντι στους αμύητους

Αργότερα αυτές τις ανάγκες θα τις καλύψει, με τρόπο πιο οργανωμένο, ο Χριστιανισμός.

2b30.40 – Αντίληψη για την ανθρώπινη φύση

Αλλάζει η στάση του ανθρώπου απέναντι στο θάνατο. Παύει να είναι τελεσίδικα θνητός. Το θέμα παζαρεύεται χάρη στις θρησκείες σωτηρίας, που προσφέρουν παρηγοριά και υποσχέσεις.

Αναβαθμίζεται η αντίληψη για την ψυχή. Απο τον «μονισμό» (ψυχή και σώμα είναι μια μονάδα) πάμε προς το «δυισμό» (η ψυχή είναι ανεξάρτητη απο το σώμα). Το σώμα είναι φθαρτό, η ψυχή άφθαρτη, το αυθεντικό και πολύτιμο «εγώ».

Ο κάτοικος της ελληνιστικής πόλης είναι κοσμοπολίτης, συναντά διάφορες φυλές και νοοτροπίες. Εδώ βλέπουμε τη σχέση ανάμεσα στο ρόλο του ανθρώπου και το νόημα που δίνει στη ζωή του. Δεν είναι πια ο πολίτης-στρατιώτης που καλείται να πολεμά και να ψηφίζει. Το «νόημα της ζωής» θα το βρίσκει στην προσωπική του ευδαιμονία και τις θρησκευτικές λατρείες.

Η φιλοσοφία και η ψυχαγωγία καλλιεργούν τις ατομικές ανάγκες.

Κυνικοί. Μείωσε τις ανάγκες σου, απόφευγε την κοινωνία. Το δείχνει η αφήγηση με το Διογένη και τον Αλέξανδρο. Ο άρχοντας του κόσμου ρωτά το Διογένη τι επιθυμεί κι εκείνος του λέει να κάνει πιο πέρα γιατί του κόβει τον ήλιο.
Επικούρειοι. Δεν υπάρχει μετά θάνατον ζωή. Να απολαύσεις το εδώ και τώρα. Ο μόνος σκοπός της ζωής είναι να ζεις ευτυχισμένα. Να αναζητάς την ηρεμία, να ζεις με μέτρο. Να αποφεύγεις τις υπερβολές που σε παραμονεύουν στην πολιτική και στον έρωτα.
Ψυχαγωγία ατομικισμού. Στις μεγάλες πόλεις της Ανατολής οι κάτοικοι στρέφονται προς τη «νέα κωμωδία» (Μένανδρος) που αποφεύγει τα πολιτικά θέματα και προτιμά τις ερωτικές ιστορίες. Δεν τους ενδιαφέρουν πια τα «σοβαρά» θέματα που θέτει η κλασική τραγωδία και κωμωδία.

2b30.50 – Ρόλος της κριτικής σκέψης

Ο πίνακας του Ραφαήλ «Η Σχολή των Αθηνών» (1509) είναι μια αναγεννησιακή απεικόνιση των μεγάλων Ελλήνων φιλοσόφων. Στο προσκήνιο δείχνει τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη να εξηγούν πού είναι η πηγή της σοφίας και της αλήθειας. Ο Πλάτων δείχνει προς τα πάνω: απο τον ουρανό, τις θείες δυνάμεις, τις αιώνιες μορφές. Ο Αριστοτέλης δείχνει εδώ: απο τη γη, την εμπειρία, την παρατήρηση.
Δίχως να το συνειδητοποιεί, ο νους του ανθρώπου συμπαθεί τη μια ή την άλλη πρόταση. Ο «Αριστοτελικός» είναι πρακτικός, προσγειωμένος, ρεαλιστής. Ευνοεί την κριτική σκέψη.
Ο «Πλατωνικός» είναι θεωρητικός, θεολόγος, ιδεαλιστής. Ευνοεί έναν ιδανικό κόσμο όπου τέλειοι άνθρωποι δίχως αδυναμίες θα κυβερνούν τους ανθρώπους με ατέλειες και αδυναμίες.
Το πνεύμα της εποχής ευνοεί τον πλατωνισμό και τις μεταφυσικές κατασκευές. Ο νεο-πλατωνικός φιλόσοφος Πλωτίνος (203-270 μ.Χ.) αναφέρει πως ενώνεται με το αιώνιο Ένα στα οράματά του, αλλά οι λέξεις δεν επαρκούν για να το περιγράψει.

Η ελληνική γλώσσα διαδίδεται σ’έναν ευρύτερο χώρο: τη Συρία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο. Είναι η γλώσσα της ανώτερης τάξης των επιστατών και των λογίων. Ανάμεσα στην καθομιλουμένη και τη λογία γλώσσα, ανοίγει η διάσπαση που θα κρατήσει ως τον 20ο αιώνα. Οι διανοούμενοι πιστεύουν πως η μορφή μπορεί να καθορίσει το περιεχόμενο, η μπουκάλα το κρασί. Χρησιμοποιούν αρχαϊκές μορφές της γλώσσας, διότι έτσι θα πλησιάσουν πνευματικά την φωτεινή Αρχαιότητα και θα παράγουν έργα εφάμιλλα του Ομήρου.

Το ελληνιστικό κράτος στηρίζει τους διανοούμενους. Στη Βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας οι Πτολεμαίοι βασιλείς συγκεντρώνουν κάθε βιβλίο που έχει γραφτεί στα Ελληνικά.

Προοδεύουν τα μαθηματικά, η αστρονομία και η ιατρική. Ο Ερατοσθένης επινοεί πώς να μετρήσει την περιφέρεια της γης, ενώ ο Αρίσταρχος της Σάμου εξηγεί πως η γη περιστρέφεται γύρω απο τον ήλιο.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: