2b40 Ρωμαϊκή και Βυζαντινή εποχή

2b40 – Ρωμαϊκή και Βυζαντινή εποχή

.                Παρένθεση
2b40.10 – Πολίτευμα
.               Κοσμική και θρησκευτική εξουσία
2b40.20 – Το θέμα της ελευθερίας
2b40.30 – Η θέση της θρησκείας
.               Τα θετικά. Πάθος. Συλλογικότητα.
.               Τα αρνητικά. Το χάσμα. Οι επιστάτες.
2b40.40 – Αντίληψη για την ανθρώπινη φύση
.               Η μορφή της ιστορίας: κύκλος ή βέλος;
2b40.50 – Θέση της κριτικής σκέψης

Οι Ρωμαίοι κατέκτησαν τα ελληνιστικά βασίλεια και κυριάρχησαν στην Ανατολή και στη Μεσόγειο και στον ελληνικό χώρο. Τα λατινικά έγιναν η επίσημη γλώσσα της Αυτοκρατορίας. Λατινικά μιλούσε και έγραφε ο Μέγας Κωνσταντίνος όταν ίδρυσε την Κωνσταντινούπολη ως «Νεα Ρώμη». Οι άνθρωποι του Βυζαντίου έλεγαν πως ήταν Ρωμαίοι, μιας και ζούσαν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Τη λέξη «Βυζάντιο» την καθιέρωσαν στην Ευρώπη αργότερα.

Με τις βαρβαρικές επιδρομές στην ευρωπαϊκή ήπειρο, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία εξασθένησε στη δυτική πλευρά της και ενισχύθηκε στην ανατολική. Αποτέλεσμα: αρχικά υπήρχε ένας αυτοκράτορας στη Ρώμη, ύστερα δυο (ο ένας στη Ρώμη, ο άλλος στην Κωνσταντινούπολη) και τέλος πάλι μόνο ένας – στην Κωνσταντινούπολη, τη «Νεα Ρώμη». Παράλληλα προστέθηκαν τα ελληνικά στη γλώσσα του «Ρωμαϊκού» κράτους και σταδιακά εκτόπισαν τα λατινικά.

Παρένθεση
Μου είναι δύσκολο ακόμα και ως χαλαρά θρησκευόμενος, να γράψω τις σελίδες που ακολουθούν. Νιώθω άσχημα διότι περιγράφω πράξεις που έκανε η Εκκλησία, όχι απο αγάπη αλλά απο πάθος εξουσίας. Όσο δεν είχε εξουσία είχε αρετή. Όταν απέκτησε εξουσία φέρθηκε βάρβαρα, σε Ανατολή και Δύση. Ούτε το παραδέχεται όταν βάζει τα μέσα πάνω απο τον σκοπό, τη μορφή πάνω απο την ουσία. Ακόμα και όταν ο Ντοστογιέφσκι ξανάφερε τον Χριστό στη γη, με την παραβολή του Μέγα Ιεροεξεταστή.

2b40.10 – Πολίτευμα

Τα δυο υπόβαθρα της Βυζαντινής εξουσίας και ιδεολογίας είναι

– η ρωμαϊκή εξουσία ως πηγή της πολιτικής εξουσίας
– ο ανατολικός χριστιανισμός ως πηγή της πνευματικής εξουσίας

Τα βυζαντινά μωσαϊκά και νομίσματα δείχνουν τη θεία προέλευση της εξουσίας: σφαίρα, σκήπτρο, στέμμα. Η τάξη του κόσμου αντανακλά την θεία τάξη. Όπως υπάρχει ιεραρχία στον ουρανό, έτσι πρέπει στον κόσμο και στους ανθρώπους. Η τέλεια ουράνια τάξη είναι το αρχέτυπο για τις ιεραρχίες στον ατελή κόσμο της ύλης.

Η θεία βούληση απαιτεί απεριόριστο σεβασμό στην κατεστημένη τάξη. Η πειθαρχία είναι αρετή. Η βυζαντινή τάξη δεν μπορεί να δεχτεί αμφισβήτηση γιατί είναι εγγυημένη απο τον Θεό. Κάθε διαταραχή είναι αντίθετη με τη θεία βούληση, αποτελεί ιεροσυλία.

Οπότε οι μεταρρυθμίσεις των θεσμών δεν έχουν νόημα. Τι συμβαίνει όταν τα πράγματα πάνε στραβά; Όταν πιέζει η ανάγκη, επεμβαίνει ο βυζαντινός ρεαλισμός που είναι χλιαρός κι απρόθυμος. Θα γίνουν οι ελάχιστες δυνατές αλλαγές, που θεωρούνται ως λιγότερο κακή λύση (το «κατ’ οικονομίαν» σύμφωνα με την βυζαντινολόγο Ελένη Αρβελέρ).

Εαν γίνει προσπάθεια ανατροπής του Αυτοκράτορα, έχουμε διαταραχή της τάξης; Ναι, εαν αποτύχει η προσπάθεια. Όχι, εαν η προσπάθεια πετύχει. Τότε δεν είναι διαταραχή αλλά απόφαση του Θεού. Το ίδιο και στον πόλεμο. Οι νίκες δείχνουν την ευμένεια του Θεού, οι ήττες τη δυσμένεια του.

Έτσι, κάθε φορά που κάτι συμβαίνει, δεν είναι απο αλλαγή της τύχης ούτε απο ικανότητα των ανθρώπων, αλλά θείο σχέδιο.

Κοσμική και θρησκευτική εξουσία
Εδώ η κοσμική εξουσία (Αυτοκράτορας) επιδιώκει νομιμοποίηση απο το ιερατείο (Πατριάρχης και μοναστήρια). Είναι μια απο τις περιπτώσεις αυτής της σχέσης, που μπορεί να πάρει και άλλες μορφές:

– Η κοσμική εξουσία συμπίπτει με τη θρησκευτική (Φαραώ = Θεός).
– Η κοσμική εξουσία δεν χρειάζεται νομιμοποίηση απο τη θρησκεία (Αρχαϊκή και κλασική Ελλάδα).
– Ο κοσμικός ηγέτης επιβάλλει να προσκυνάται ως θεός (Ελληνιστικά Βασίλεια, Ρωμαίοι αυτοκράτορες, Στάλιν, Κιμ Ιλ Σουγκ).
– Ο θρησκευτικός ηγέτης (Πάπας) διεκδικεί το δικαίωμα να νομιμοποιεί τον κοσμικό ηγέτη, και μπορεί να το αρνηθεί (Λατινική Δύση).
– Το ίδιο πρόσωπο είναι και κοσμικός και θρησκευτικός ηγέτης (Ισλάμ, Οθωμανοί).

2b40.20 – Το θέμα της ελευθερίας

Το βυζαντινό κράτος καταργεί τη θρησκευτική ελευθερία και επιβάλλει τον Χριστιανισμό. Οι οπαδοί των άλλων θρησκειών διώκονται.

Στο Χριστιανισμό τα πολλά ρεύματα προκαλούσαν διαφωνίες και εχθρότητες. Έτσι οι Αυτοκράτορες – με πρώτο τον Κωνσταντίνο – συγκάλεσαν Ιερές Συνόδους που καθόριζαν το δόγμα, ώστε να μιλά η Εκκλησία με μόνο μια φωνή. Το επίσημο δόγμα ορίζει ποιά είναι η ορθή πίστη. Όσοι την αρνούνται είναι αιρετικοί.

Όταν η θρησκεία γίνεται κρατική, τότε η αίρεση δεν είναι μόνο αμαρτία (απέναντι στη θρησκεία) αλλά και έγκλημα (απέναντι στο κράτος). Ως κρατική θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ο Χριστιανισμός έφτασε να καλύπτει 100% του πληθυσμού, απο το 10% που εκάλυπτε μέχρι την εποχή του Μέγα Κωνσταντίνου.

2b40.30 – Η θέση της θρησκείας

Ο Μέγας Κωνσταντίνος διέταξε (313 μ.Χ.) στο κράτος να δείχνει ανοχή απέναντι στους Χριστιανούς, δηλαδή ίση μεταχείριση με τις άλλες θρησκείες. Κατόπιν ο Θεοδόσιος (380 μ.Χ.) επέβαλε τον Χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία του κράτους. Η εκκλησία διαθέτει πλέον κοσμική εξουσία. Επιβάλλει τη δόγμα της ακόμα και με τη βια, εκεί που η πειθώ δεν αρκεί. Μέχρι τον Κωνσταντίνο οι Χριστιανοί ήταν θύματα διωγμών και σφαγών. Απο τον Θεοδόσιο, με την υποστήριξη του κράτους, οι όροι αντιστρέφονται.

Στον κόσμο των ιδεών, αλλάζουν τα αυτονόητα. Θριαμβεύει η πλατωνική άποψη
– πως υπάρχει αντίθεση ανάμεσα στην ψυχή και το σώμα,
– και πως η αλήθεια προέρχεται μόνο απο τους εκπροσώπους του Θεού.

Το δόγμα της εκκλησίας είναι μια οργανωμένη ιδεολογία, κάτι που δεν υπήρχε στις προηγούμενες θρησκείες. Αυτή η ιδεολογία ανεβάζει ψηλά τον πήχυ που αφορά τις αξίες όπως αγάπη, ταπεινότητα, υπακοή, φιλανθρωπία, παρθενία, πίστη και αλήθεια. Είναι στόχοι τόσο υψηλοί, που ανοίγουν τη διχάλα ανάμεσα στις αξίες όπως διακηρύσσονται και τις αξίες όπως εφαρμόζονται στην πράξη. Ανάμεσα στα λόγια και στα έργα. Η τέχνη της υποκρισίας παίρνει νεες διαστάσεις.

Τα θετικά
Πάθος. Οι παλιοί Θεοί υπήρχαν μόνο για τον εαυτό τους. Η σχέση με τους πιστούς τους ήταν περιστασιακή, μια σχέση σύμβασης, εργαλειακή. Ενώ η σχέση του Χριστιανού είναι συναισθηματική, προσωπική και μόνιμη. Προσπαθεί να γίνει αρεστός στο Θεό του. Είναι αλλιώτικη η σχέση του με το Θεό. Υπάρχει πάθος αντί για συμβατικότητα, όπως αναφέρει ο Paul Veyne.
Συλλογικότητα. Στα πρώτα στάδια, πριν γίνει εξουσία, ο Χριστιανισμός ευνοεί μια νεα συλλογικότητα, ένα καλύτερο «εμείς». Η συντροφικότητα θυμίζει το συναίσθημα αλληλεγγύης που ένιωθε ο αρχαίος πολίτης της πόλης-κράτους.

Τα αρνητικά
Το χάσμα. Ανοίγει η απόσταση ανάμεσα στον παλιό κόσμο της κριτικής σκέψης και στο νεο πνευματικό κόσμο. Ανάμεσα στην ερευνητική σκέψη της αρχαιότητας και στην αυθεντία της μεσαιωνικής αποκάλυψης.
Οι επιστάτες. Συμβαίνουν τα συνηθισμένα που βλέπουμε στην κάθε εξουσία. Απο υπηρέτης, ο Επίσκοπος έχει τάση να γίνεται αυτοσκοπός. Απο αναχωρητής, ο καλόγερος να επεμβαίνει στη εξουσία. Αλλά δεν πρόλαβε η Αυτοκρατορία να γνωρίσει κάτι αντίστοιχο με την προτεσταντική μεταρρύθμιση στη Δύση.

2b40.40 – Αντίληψη για την ανθρώπινη φύση

Η φύση του ανθρώπου είναι κακή, αμαρτωλή. Αυτό τον οδηγεί στην Κόλαση εκτός αν βαπτιστεί και ενταχθεί. Για να σώσει την ψυχή του, πρέπει ν’αλλάξει τη φύση του. Να εφαρμόζει τις χριστιανικές αξίες και ν’αποφεύγει τους πειρασμούς, με οδηγό και στήριγμα την Εκκλησία, υπόδειγμα της συμπεριφοράς που διδάσκει.

Η μορφή της ιστορίας: κύκλος ή βέλος;
Ήταν αυτονόητο, στην Αρχαϊκή και την Κλασική Ελλάδα, πως η ιστορία κινείται ως κύκλος. Πάντα επανέρχονται οι ίδιες καταστάσεις, με μοχλό πάντα τα ίδια πάθη. Αντιθέτως ο Χριστιανισμός διδάσκει πως η ιστορία προχωρά σε ίσια γραμμή διότι την κινεί ένας μεγάλος σκοπός: να φτάσει ο χρόνος στα έσχατά του, όπου ο Θεός θα ζυγίσει τις ψυχές για να κατατάξει τους ενάρετους στον Παράδεισο και τους αμαρτωλούς στην Κόλαση.

Στην πρώτη μορφή της ιστορίας δεν υπάρχει τελεολογία, δηλαδή κάποιος απώτερος σκοπός. Ο άνθρωπος είναι πρόσκαιρος και κρίνεται απο τους ανθρώπους. Όταν πεθαίνει, τέρμα.

Η δεύτερη μορφή δείχνει πως η ζωή έχει έναν σκοπό: τη λύτρωση απο την αμαρτία. Δεν θα μείνεις για πάντα πεθαμένος, άρα πρέπει να προοδεύεις πνευματικά διότι σε περιμένει η μεγάλη Κρίση.

Αυτή η ιδέα της προόδου που έφερε ο Χριστιανισμός, ξαναγεννιέται με νεα μορφή τον 18ο αιώνα στην Ευρώπη. Ο Διαφωτισμός διδάσκει πως ο άνθρωπος δεν είναι καταδικασμένος να τον κυβερνούν τα πάθη. Μπορεί να τελειοποιηθεί ηθικά. Ο τρόπος είναι η μόρφωση και ο ορθολογισμός.

Έτσι, η σύγχρονη εποχή θα κληρονομήσει δυο απόψεις για την ανθρώπινη φύση:
– η μια λέει πως η ανθρώπινη φύση δεν αλλάζει
– η άλλη, πως μπορεί ν’αλλάξει με τη θρησκεία ή με τη μόρφωση.

2b40.50 – Θέση της κριτικής σκέψης

Στο Βυζάντιο κυριαρχούσε το δόγμα και περιόριζε την κριτική σκέψη. Ο φόβος των αιρέσεων έκανε πέρα την αναζήτηση και τον συλλογισμό. Το πνευματικό έργο του Βυζαντίου είναι εντυπωσιακά ασύμμετρο. Αυτό που ονομάστηκε «Βυζαντινή Αναγέννηση» αφορούσε τη θρησκεία: υπέροχες εικόνες και μωσαϊκά, επιβλητικοί ναοί, βαθυστόχαστα κείμενα απο τους Πατέρες της Εκκλησίας. Τι υπήρχε πέρα απο τη θρησκεία; Η αντιγραφή αρχαίων κειμένων που επέτρεψε τη διάσωσή τους. Οι σχολιαστές αυτών των κειμένων, δίχως παραγωγή νεας σκέψης. Ο ιστορικός Μιχαήλ Ψελλός. Ο Πλήθων Γεμιστός με τις «ειδωλολατρικές» καινοτομίες του. Και στο χώρο του λαϊκού πολιτισμού ο «Διγενής Ακρίτας» και ο «Ερωτόκριτος». Αλλού βρισκόταν «η δόξα του Βυζαντίου».

Σύμφωνα με την Ελένη Αρβελέρ, ο βυζαντινός άνθρωπος ζούσε περιορισμένος στη σκέψη και στις πράξεις του, απο τα όρια που είχαν σφυρηλατήσει γι’ αυτόν η θρησκευτική και κοσμική εξουσία. Η Ιερουσαλήμ (αποκάλυψη) είχε εκτοπίσει την Αθήνα (αναζήτηση).

Τον ίδιο βολικό δρόμο θα προτιμήσει τελικά και το Ισλάμ.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: