Αναρτήθηκε από: Petros Haritatos | 13/04/2016

Το μαστίγιο τού Ι.Μ.Π.

Η «σχολή τής αυτομαστίγωσης» χρεώνει τις δυσλειτουργίες της ελληνικής κοινωνίας σε ψυχολογικούς παράγοντες, στο χαρακτήρα των μελών της. Στα αποσπάσματα που ακολουθούν ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος μαστιγώνει συμπεριφορές στις οποίες κολλά τις ταμπέλες «αδιαφορία, διγλωσσία, καχυποψία, τεμπελιά, ψευτιά και αυθαιρεσία» ενώ παραβλέπει κάτι σημαντικό: ότι ίσως αυτές οι συμπεριφορές αφορούν λειτουργικότητες – μπορεί και αρετές – που τις χρειάζεται η κοινωνία.

Ο ίδιος εξηγεί, στην εισαγωγή του, πως κινείται από συναισθήματα αγάπης και απελπισίας: «Αυτή η γή μου, είναι το μεγάλο μου πάθος. Και γιά τούτο ο πόνος μου μεγαλώνει, όταν την νιώθω παραδομένη στα καταλυτικά της ελαττώματα και ξένη προς τις πολύτιμες αρετές της». Το δοκίμιο εκδόθηκε με τον τίτλο «Ερήμην των Ελλήνων: κείμενα οργής και ανησυχίας» (Εταιρεία τών Φίλων, Αθήνα 1993) και περιέχει άρθρα που δημοσιεύτηκαν μέχρι τον Φεβρουάριο 1967.

Ο ΙΜΠ (1901-1982) ήταν μια αυθεντία της εποχής του, γόνιμος συγγραφέας και εκπαιδευτικός (μετέπειτα διευθυντής τής Σχολής που φέρει το όνομά του). Ποιά εικόνα τής ελληνικής κοινωνίας μεταδίδει αυτός ο νοηματοδότης με τα όσα καταγγέλλει; Με ποιά κριτήρια χειρίζεται το μαστίγιο του;

Ας βάλουμε να μιλήσει το κείμενό του, κάνοντας «ανάλυση περιεχομένου» σε χαρακτηριστικά αποσπάσματά του. Ως προς την μέθοδο: η επιλογή των αποσπασμάτων και η ερμηνεία τους, δύσκολα αποφεύγουν τα υποκειμενικά κριτήρια. Ομολογώ τα δικά μου: με κινεί η δυσφορία απέναντι στο κείμενό του διότι θεωρώ πως παραμένει τυφλός απέναντι στο εξής ερώτημα:

Μήπως οι δυσλειτουργίες που μαστιγώνει, αποτελούν την αντίστροφη πλευρά από λειτουργικότητες που η κοινωνία θεωρεί χρήσιμες, γι αυτό και τις διατηρεί; Μήπως δείχνει το «αρνητικό» μιάς φωτογραφίας και παραβλέπει τη «θετική» της όψη;

Θα συνοψίσω πρώτα το χάσμα στο συλλογισμό τού ΙΜΠ. Στη συνέχεια θα το τεκμηριώσω με αποσπάσματα απο το δοκίμιο του.

Το χάσμα στο συλλογισμό τού ΙΜΠ
Πρώτη στήλη: τι βλέπει στη συμπεριφορά που αναφέρει.
Δεύτερη στήλη: τι θα επιθυμούσε να βλέπει, σύμφωνα με το ιδανικό του.
Τρίτη στήλη: τι παραβλέπει στη συμπεριφορά που αναφέρει.

Βλέπει Επιθυμεί Παραβλέπει
1. αδιαφορία αυστηρότης ανοχή
2. διγλωσσία συνέπεια δίνοια
3. καχυποψία εμπιστοσύνη εγρήγορση
4. τεμπελιά μόχθο ευδαιμονία
5. ψευτιά ειλικρίνεια ζύγισμα
6. αυθαιρεσία ευπείθεια αυτονομοθέτηση

Στη στήλη «Παραβλέπει» χρησιμοποιώ όρους που τους διευκρινίζω στα αντίστοιχα αποσπάσματα.

Αποσπάσματα απο την αποδελτίωση τού δοκιμίου τού ΙΜΠ
Τα αποσπάσματα είναι απο την 6η έκδοση (1993) τού δοκιμίου «Ερήμην τών Ελλήνων» τού Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου. Σημειώνω (α) τι βλέπει ο ΙΜΠ και τι επιθυμεί. Υπογραμμίζω τις λέξεις-κλειδιά. Κατόπιν (β) σημειώνω τον αντίλογο, μια διαφορετική ερμηνεία των ίδιων αποσπασμάτων: τι παραβλέπει ο ΙΜΠ. Έτσι προκύπτει ένα δεύτερο μωσαϊκό απέναντι σ’εκείνο τού ΙΜΠ, που δείχνει μια πολύ διαφορετική εικόνα.

1α. Τι βλέπει: αδιαφορία αντί για συνέπεια
(…) «Οι άνθρωποι χρειάζεται να γίνουν περισσότερο απαιτητικοί και προς τον εαυτό τους και προς τους άλλους. Να γίνουν ευθύτεροι και συνεπέστεροι. Ν’αποκτήσουν το πνεύμα της συνέπειας και της συνέχειας. Εδώ εξακολουθούν τα πάντα να είναι ασυνεχή. Μεγάλα χάσματα διανοίγονται ανάμεσα στις αγαθές προθέσεις και στις γόνιμες πρωτοβουλίες. (…) Ο προμηθευτής που μάς έχει εξαπατήσει, δεν παύει να είναι προμηθευτής μας. Το κατάστημα που κηρύσσεται ακάθαρτο, δεν χάνει την πελατεία του. Κανένας δεν τιμωρεί εκείνον που έκανε κατάχρηση της εμπιστοσύνης του.»

1β. Τι παραβλέπει: Ανοχή
Ανοχή: επιείκια προς εαυτόν και προς τρίτους. Εαν δεν τα καταφέρνεις, δεν έγινε η συντέλεια του κόσμου. Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω. Ακόμα και ο κατεργάρης είναι μέρος της κοινωνίας σου. Η επιείκια εξασφαλίζει αυτό που ο Richard Sennett ονομάζει «κάλυψη» εκείνων που δεν διαθέτουν αρκετή δύναμη για να καλυφθούν απο μόνοι τους.

2α. Τι βλέπει: διγλωσσία και διπροσωπία αντί για συνέπεια
(…)  «Οταν χρησιμοποιούμε τη λέξη «ρωμέικο» εννοούμε όλα τα ελαττώματα της φυλής. Ο «Ελληνισμός» εκφράζει τα προτερήματά της. (…)  Αλλά πέρα από τούτο ο «Ελληνας» μετατρέπεται σε «ρωμιό«. Και γίνεται τούτο το χαμοσερνάμενο πλάσμα, το κακότροπο, το αφερέγγυο, το ύπουλο, το φιλόκερδο, το σκληρό, που προκαλεί την περιφρόνηση και την αποκαρδίωση

2β. Τι παραβλέπει: δίνοια
Δίνοια: η συνύπαρξη αντιφατικών στοιχείων στο νού, έτσι που οι αντιφάσεις να μην ενοχλούν, και η λογική συνέπεια (consistency) να μην αποτελεί πρωταρχικό κριτήριο ή ζητούμενο. Πρόκειται για όρο περιγραφικό και ουδέτερο, που καλύπτει ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών. Άλλες κρίνονται θετικά λ.χ. ως αμφίπλευρη αντίληψη και συνύπαρξη αντιθέτων όπως λ.χ. ο Ρωμιός και ο Έλληνας στο βιβλίο «Ρούμελη» τού Patrick Leigh Fermor. Και άλλες κρίνονται αρνητικά ως διπροσωπία, διγλωσσία και ψέμα, όπως λ.χ. απο τον ΙΜΠ που αρνείται να δει τις δυο πλευρές του ιδίου εαυτού.

Στις μονίμως σεισμογενείς περιοχές υπάρχουν ρωγμές που καλύτερα να μένουν κοιμισμένες. Το ίδιο και στις κοινωνίες που τις διαπερνούν ισχυρές δυνάμεις. Οι ρωγμές είναι και κοινωνικές και προσωπικές. Η δίνοια είναι η αντισεισμική σου προστασία, σαν τους τοίχους παλιών κτιρίων όπου εναλλάσσονται η πέτρα και το τούβλο, για να αντέχουν καλύτερα απο τους μονοκόμματους.

Η δίνοια δεν σημαίνει αμφιβολία. Μπορούμε να έχουμε συναίνεση ως προς τις αξίες και χαλαρότητα στις συμπεριφορές. Στο ένα σιγουριά και στο άλλο ευελιξία. Προσέξτε δυό ομάδες λέξεων: «χρήμα, συμφέρον, συμβιβασμός» και «ύπαιθρος, λαός, συλλογικότης, δημοκρατία, κράτος». Η πρώτη ομάδα περιέχει λέξεις επικριτικής χροιάς, για έννοιες ηθικά ανάξιες, απαράδεκτες, που όμως στην πράξη τις τιμάμε. Ενώ η δεύτερη ομάδα περιέχει λέξεις ηθικά πλούσιες, τιμημένες, για έννοιες που τις τιμάμε, ενώ στην πράξη τις υποβιβάζουμε.

Η δίνοια βλέπει τις αντιφάσεις ως κάτι φυσικό και αναμενόμενο. Βοηθά όταν υπάρχει στρίμωγμα, λ.χ. από απαιτήσεις εξ ίσου πιεστικές και ασυμβίβαστες: λ.χ. έναν πόθο κι ένα καθήκον ή ένα καθήκον κι ένα συμφέρον. Αναστέλλει την εσωτερική μάχη μεταξύ ηθικής και μη ηθικής λύσης που, για όσους είναι κυνικοί ή ζώα, λήγει εύκολα. Για όσους δεν είναι, η δίνοια επιτρέπει να μένουμε σε κατάσταση εσωτερικής ανακωχής, μέχρι κάποια τύχη ή ανάγκη να επιλέξει – εκείνη – την λύση. Άρα κακώς ο ΙΜΠ τη συγχέει με τη «διγλωσσία» και ζητά «συνέπεια» στη θέση της. Ίσως άλλοι τόποι επιτρέπουν στους ανθρώπους να είναι πιο μονοκόμματοι, διότι οι κανόνες είναι πιο σταθεροί. Στην Ελλάδα σε πιέζουν να συμβιβάζεις τα ασυμβίβαστα.

Ευτυχώς δεν συναντάς τέτοια στριμώγματα κάθε μέρα. Οι αντιφατικές αξίες συνυπάρχουν μέσα μας: κοινωνία-φυλή, νόμοι-γνωριμίες, Σύνταγμα-Ομόνοια, επιχείρημα-πίστη, τεχνοκράτης-λαϊκιστής, πολίτης-οπαδός, πρόοδος-αντίδραση, Καποδίστριας-Μαυρομιχάλης.

Αυτές οι αξίες δείχνουν αντίθετους πόλους, παράλληλες μονομαχίες που διχάζουν και την κοινωνία και τους ανθρώπους. Πάντα θα συνυπάρχουν ως δίπολα. Όμως προς τα πού θα γέρνουν; Εξαρτάται αφ’ενός απο το πολιτικό σύστημα. Και αφ’ετέρου απο την ιστορική μνήμη: αν θα δεσπόζει το noblesse oblige ή κάτι άλλο.

3α. Τι βλέπει: καχυποψία αντί για εμπιστοσύνη
(…)  «Οι άνθρωποι είναι πολύ συλλογισμένοι. Ανησυχούν, οσφραίνονται τον αγέρα, καθώς το λαγωνικό, φοβούνται, προσδοκούν, ζούν εντόνως την καθημερινή ζωή. (…)  Η δυσπιστία προς τους άλλους. Ολόκληρο το σύστημα στηρίζεται στην καχυποψία. Ο ένας υποπτεύεται τον άλλο, κανένας δεν έχει ακέρια και σταθερή εμπιστοσύνη σε κανένα. Καμιά πράξη, καμιά σκέψη δεν την θεωρούμε ολόκληρη, έτσι καθώς μας παρουσιάζεται.»

3β. Τι παραβλέπει: εγρήγορση
Εγρήγορση: συνεχής επιφυλακή και ετοιμότητα. Το παραπάνω απόσπασμα τού ΙΜΠ περιγράφει μια πραγματικότητα: προβληματισμό, ανησυχία, φόβο, προσδοκία. Μοιάζει με δυσπιστία αλλά επειδή υπάρχει και η προσδοκία (όπως το επισημαίνει ο ΙΜΠ), πρόκειται περισσότερο για εγρήγορση παρά για καχυποψία.

Τα απρόβλεπτα της ζωής δεν επιτρέπουν να νιώθεις αμέριμνος. Συνεχώς προσέχεις, διότι ακόμα κι ένας δικός σου άνθρωπος μπορεί κάποια στιγμή να παραπατήσει, να σε ρίξει ακόμα και άθελά του.

Σού ζητούν να νιώθεις ανεπιφύλακτα εμπιστοσύνη απέναντι στην ιεραρχία: πολιτική, πνευματική, θρησκευτική, στρατιωτική, οικονομική κλπ. Μα σε ποιάν απο αυτές έχεις εμπιστοσύνη όταν δεις απο κοντά τους επιστάτες τους; Είναι φυσικό ν’αναζητάς το καλυμμένο πίσω απο το προφανές, τη βιτρίνα, την πρόσοψη – και να μη δείχνεις τις επιφυλάξεις σου. Η συγκάλυψη απέναντι στον ισχυρότερο αποτελεί φρόνηση. Το σίγουρο δεν θα είναι πάντα σίγουρο, τα πάντα ρεί, οι συνθήκες αλλάζουν, το ίδιο και οι άνθρωποι. Ποτέ δεν ξέρεις τι μπορεί να συμβεί, κοίτα να’χεις πάντα μια εναλλακτική λύση, μια «πισινή».

4α. Τι βλέπει: τεμπελιά αντι για μόχθο
(…)  «Για τα παραπέρα, δεν έχει παρά μιά μόνο έκφραση: «Μη χάνεσαι!». Δηλαδή. μην τρώγεσαι, μη σκοτώνεσαι, μην ανησυχείς, μη χαλάς την καρδιά σου γιά ό,τι γίνεται γύρω σου, γιά ό,τι πρόκειται να συμβεί. (…)  Εμείς τ’αναθέτουμε όλα σε μιά εξυπνάδα τόσο άγονη, ώστε να έχει πιά καταντήσει αρρώστια της φυλής. Θα ευχόταν κανείς να είχαμε υπάρξει λιγότερο έξυπνοι, για να μπορούσαμε να υπάρξουμε και περισσότερο προκομένοι. Ολες οι αρετές που συνιστούν το σωστό μέλος μιάς καλά οργανωμένης κοινωνίας θεωρούνται ασυμβίβαστες προς την εξυπνάδα. Η επιμέλεια, η τιμιότητα, η φρόνηση, η πειθαρχία, η μέθοδος, το σύστημα, η ειλικρίνεια δεν είναι έξυπνες αρετές. (…)  Εξυπνο είναι να κερδίζεις την επαγγελματική ευδοκίμηση, την κοινή προβολή και την ευζωία χωρίς γνώσεις που απαιτούν μόχθο, χωρίς προσήλωση που απαιτεί ανάλωση δυνάμεων. (…)  Η νεοελληνική ζωή αγνοεί την τύψη και τη μεταμέλεια, ο καθένας μεταθέτει την ευθύνη του στους ώμους του άλλου και ησυχάζει.»

4β. Τι παραβλέπει: ευδαιμονία
Ευδαιμονία: νόημα και σκοπός της ζωής. Οι πιο αφελείς την αναζητούν στην κατανάλωση. Ζητάς ασφάλεια, ηρεμία, μια καλή ζωή. Ν’απολαύσεις το «εδώ και τώρα», τη ζωντάνια, τη χαρά μέσα στο κλίμα και την ομορφιά τής Ελλάδας. Ο ΙΜΠ θεωρεί πως ό,τι κατέχεις από ευ-τυχία, δίχως μόχθο, είναι κακώς αποκτημένο και είναι αμαρτία να μη νιώθεις ένοχος.

5α. Τι βλέπει: ψευτιά αντι για ειλικρίνεια
(…)  «Τραγωδία της εκκρεμότητας, αυτή η αέναη μετακίνηση ανάμεσα στο ναι και στο όχι, ανάμεσα στον λόγο και στον αντίλογο, τραγωδία της προσπάθειας που απομένει πάντα στην μέση. Το μισοτελειωμένο είναι το αμετάθετο σύμβολο της νεοελληνικής πραγματικότητας. Σε κάθε σημάδι του ιδιωτικού και του δημόσιου βίου έχουμε να κάνουμε με μισές καταστάσεις, μισές προθέσεις, μισές διαθέσεις. (…)  Και πολύ σωστά: γιατί περίπου ποτέ δεν μάς παρουσιάζεται ολόκληρη. Δυσπιστούμε προς τις προθέσεις, δυσπιστούμε προς τα κίνητρα, προσπαθούμε παντού ν’ανακαλύψουμε την ιδιοτέλεια. Επειδή σε καμιά σχεδόν περίπτωση δεν είμαστε ειλικρινείς, δεν θεωρούμε και τους άλλους ειλικρινείς. Η ζωή κινείται σε διάφορα γεωλογικά στρώματα. Αναρωτιώμαστε «για να μας πούν αυτό ή εκείνο, σε τι αποβλέπουν;» (…)  Πίσω από κάθε ιδέα ο Νεοέλληνας βλέπει ένα πρόσωπο. Και πίσω από το πρόσωπο ένα συμφέρον. Αυτό που τού είναι οριστικά και αποφασιστικά ακατανόητο είναι τούτο: ότι μπορείς να υποστηρίζεις μιά ιδέα, ακόμα κι ένα σύνθημα, άν η περίσταση το καλεί, χωρίς να περιμένεις καμιά ανταπόδοση και καμιά αντιπαροχή.»

5β. Τι παραβλέπει: ζύγισμα
Ζύγισμα: κριτική στάση. Απέναντι σε πρόσωπα και καταστάσεις, εκτιμάς τα υπέρ και τα κατά. Εμπιστεύεσαι περισσότερο αυτό που κάνει ο άλλος από συμφέρον, παρά εκείνο που δεν ξέρεις εάν το εννοεί πραγματικά. Πού βρίσκεις αυτό το αισθητήριο; Στην τριβή με το περιβάλλον: στη αντιμετώπιση των «ελαττωμάτων» που μαστιγώνει ο ΙΜΠ και που συμπυκνώνονται στην κορυφή σχεδόν τής κάθε ιεραρχίας.

6α. Τι βλέπει: αυθαιρεσία αντί για ευπείθεια
(…) » Ο πολίτης, που προσπαθεί να ξεπεράσει την σειρά της προτεραιότητάς του και να φτάσει στην πρώτη γραμμή, είναι και γενικότερα ένας κακός πολίτης και ένας ανάγωγος άνθρωπος. Γιατί αυτό το δόλιο ξεπέρασμα, την καταπάτηση τού ξένου δικαιώματος, θα την εφαρμόσει παντού, είτε πρόκειται γιά μιά καθημερινή και ασήμαντη υπόθεση είτε για την κατάληψη ενός αξιώματος. (…)  Οι νόμοι και οι κανονισμοί είναι πάντα για τους άλλους, όχι γιά μάς. Επιδοκιμάζουμε την απαγόρευση που θά βάλει κάποια τάξη, αλλά από μέσα μας είμαστε αποφασισμένοι να την παραβιάσουμε μόλις έρθει σε σύγκρουση με την ασυδοσία μας.»

6β. Τι παραβλέπει: αυτονομοθέτηση
Αυτονομοθέτηση: η εσωτερική δίψα για δικαιοσύνη. Μπορεί να μοιάζει με ανυπακοή στους κανόνες-λάστιχο που καταργούν την ισονομία. Αρνείσαι να είσαι ανεπιφύλακτα νομοταγής και ευπειθής, να εμπιστεύεσαι πάντα τις αυθεντίες. Προπαντός αν λένε πως το τυπικό εκπροσωπεί το ουσιαστικό, πως ό,τι είναι σύννομο είναι ορθό, πως ό,τι είναι νόμιμο είναι ηθικό. Διότι μπορεί κάτι να είναι τυπικά παράνομο και στην ουσία δίκαιο.

Απέναντι στην εξουσία απαιτείς αμοιβαιότητα. Δεν αρκεί η τυπική νομιμοποίησή της, πρέπει να είναι και ουσιαστική. Αυτή η κριτική στάση απέναντι στην εξουσία είναι προϊόν μακρόχρονης εμπειρίας.

Η προσωπική πυξίδα περί σωστού-λάθους μπορεί να υποκαθιστά κανόνες και νόμους. Ξέρεις τι διακυβεύεται και ζυγίζεις το τίμημα τής παράβασης. Βλέπεις ότι, καθώς ανεβαίνουμε στη κλίμακα της ισχύος, φθείρεται η τάξη, η διάκριση ανάμεσα στο δίκιο και στο άδικο. Απέναντι σε αρχές που εφαρμόζουν δυό μέτρα και σταθμά, η αμοιβαιότητα επιτρέπει σε όποιον μπορεί, να φέρεται με τον ίδιο τρόπο. Αυτό είναι το σωστό όταν υπάρχει αταξία, πολυνομία, κουφαμάρα στις Αρχές. Δεν αποτελεί αυτοδικία εαν η πράξη συμπίπτει με το γενικό αίσθημα περί δικαίου.

Η αυτονομοθέτηση δεν χρειάζεται όταν το σύστημα είναι δίκαιο και αμερόληπτο. Ένα μικρό παράδειγμα: παλιά ο κόσμος σχημάτιζε μπουλούκια στις θυρίδες τού ταχυδρομείου και τής τράπεζας. Και ύστερα μπήκε σε τάξη, χάρη στη μηχανή που μοιράζει χαρτιά προτεραιότητας. Δεν είχε πια ανάγκη ο καθένας να προστατεύει τη σειρά του.

Συμπέρασμα
Έχουμε μπροστά μας μια πραγματικότητα και δυο ερμηνείες. Η ερμηνεία τού μαστιγωτή δείχνει μια κοινωνία άναρχη που ευθύνεται για τη δυσλειτουργία τού τόπου. Η άλλη ερμηνεία δείχνει μια κοινωνία που αντιδρά λογικά απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Απόδειξη, το πώς συμπεριφέρονται με τάξη οι ίδιοι άνθρωποι, μόλις βρεθούν σε άλλα κράτη.

Οι νοηματοδότες τής αυτομαστίγωσης όπως ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος προκαλούν ζημιά στον τόπο. Αναμασούν τα στραβά τής κοινωνίας μας και αφήνουν στη σκιά τις αρετές της. Όταν πείθουν τον κόσμο πως ο χαρακτήρας του προκαλεί τις δυσλειτουργίες της Ελλάδας, στρέφουν τα φώτα μακριά απο την πραγματική αιτία: το πολιτικό μας σύστημα, όπως το περιγράφει ο Παναγιώτης Κονδύλης στο βιβλίο του «Οι αιτίες της παρακμής τής σύγχρονης Ελλάδας» (Θεμέλιο, Αθήνα 2011).

Advertisements

Responses

  1. Η κοινωνία μας δεν θα ήταν άναρχη αν η πολιτεία μας δεν ήταν άναρχη. Οταν οργανωθεί η πολιτεία θα οργανωθεί και η κοινωνία.
    .


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Kατηγορίες

Αρέσει σε %d bloggers: