Αναρτήθηκε από: Petros Haritatos | 24/04/2016

Μάρκος Ρενιέρης, «Τι είναι η Ελλάς;»

Μάρκος Ρενιέρης, «Τι είναι η Ελλάς;»
Εκδότης: Ροές, 1998. 128 σελίδες.

Η περίληψη που ακολουθεί έγινε απο την Αγγελική Παρίση, στο πλαίσιο της έρευνας του Πέτρου Χαριτάτου για την «ελληνική δυσφορία«. Αφορά ένα δοκίμιο τού Μάρκου Ρενιέρη (γραμμένο το 1842). Οι αριθμοί στις αράδες παραπέμπουν στην αντίστοιχη σελίδα τού βιβλίου.

51. Μάρκος Ρενιέρης, «Τι είναι η Ελλάς; Ανατολή ή Δύση;»
(το κείμενο είναι χωρισμένο σε 10 κεφάλαια)

== 1 ==
53. Αν υποθέσουμε ότι η Ελλάς είναι Ανατολή, ο δυτικός πολιτισμός είναι αντίθετος και πολέμιος προς αυτήν. Η Ελλάδα παίρνει στοιχεία του δυτικού πολιτισμού τα οποία σιγά-σιγά αποδυναμώνουν τα έμφυτα στοιχεία της και τελικά ζει δανεική ζωή.
54. Αν η Ελλάδα είναι Δύση υιοθετεί το δυτικό πολιτισμό, τα φιλοσοφικά ρεύματα, δεν δέχεται ξένα στοιχεία κατ’ουσίαν, αλλά οικειοποιεί τα δικά της και έτσι αναπτύσσεται και προοδεύει.
55. Τα κόμματα στη νεώτερη Ελλάδα προέκυψαν από το δίπολο Ανατολή ή Δύση με κάποιους να θεωρούν ότι ο Ελληνικός πολιτισμός είναι δυτικός και η χώρα πρέπει να προσβλέπει στην Αγγλία και τη Γαλλία και άλλους να τον θεωρούν ανατολικό και να προσβλέπουν στη Ρωσία.

Μάρκος Ρενιέρης

Μάρκος Ρενιέρης 1815-1897

== 2 ==
56. Μέσα από την ιστορία της Ελλάδας θα απαντήσουμε στην ερώτηση αν η Ελλάδα είναι Ανατολή ή Δύση.
57. Η αρχαία Ελλάδα βρέθηκε μεταξύ Ανατολής και Δύσης, Ευρώπης και Ασίας. Ο τότε γνωστός και πολιτισμένος κόσμος εκτεινόταν προς ανατολάς ενώ προς δυσμάς άγνωστες χώρες, κατοικημένες από βαρβάρους.
Ποια είναι όμως η ειδοποιός διαφορά μεταξύ Ανατολικού και Δυτικού κόσμου; Στην Ανατολή δεν υφίσταται ο ατομισμός, το άτομο χάνεται στα πλήθη. Οι θρησκείες, τα φιλοσοφικά ρεύματα, οι κοινωνικοί θεσμοί, οι τέχνες και οι επιστήμες βασίζονται στην εξάλειψη της ατομικότητας. Αντιθέτως στη Δύση ο ατομικός άνθρωπος βρίσκεται στο επίκεντρο. Τα φιλοσοφικά ρεύματα, οι κοινωνικοί θεσμοί, η ελεύθερη ανάπτυξη του νου, οι θρησκείες, οι τέχνες, οι επιστήμες αποθεώνουν την ανεξαρτησία και την ατομικότητα του ανθρώπου.
58. Το γνώθι σεαυτόν συνοψίζει θαυμάσια αυτή την αρχή της ατομικότητος και όλη τη φιλοσοφία ζωής των αρχαίων Ελλήνων. Οι μάχες του Μαραθώνα και των Πλαταιών συμβολίζουν την νοητική πάλη μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Ο Μ. Αλέξανδρος ήθελε να μορφώσει και τους άλλους λαούς. Μετέφερε τα ελληνικά ιδεώδη στην Ασία και ίδρυσε την Αλεξάνδρεια στην οποία μεγαλούργησε η ελληνική φιλοσοφία.
== 3 ==
61. Το ερώτημα είναι αν η Ελλάδα, με τον χριστιανισμό, διατήρησε το χαρακτήρα της και το πρόσωπο τής ατομικότητος. Πρέπει λοιπόν να ερευνήσουμε τι απέγινε η αρχαία πάλη μεταξύ Ανατολής και Δύσης στα χρόνια του χριστιανισμού.
62. Ο χριστιανισμός παραδέχεται και την πτώση και την αποκατάσταση και έτσι ο δυτικός εγωισμός αμβλύνεται από την κατανόηση της χριστιανικής αγάπης και αφοσίωσης και η ανατολική εκμηδένιση του ατόμου γίνεται η έλλογος χριστιανική θυσία. Με τη φώτιση της χριστιανικής πίστης η Ανατολή και η Δύση δεν είναι πλέον αντίθετα και πολέμια στοιχεία αλλά δύο πτέρυγες με τις οποίες η ανθρωπότητα υψώνεται προς τον ουράνιο πατέρα.
63. Τα δυτικά έθνη είναι όλα χριστιανικά ενώ κάτι τέτοιο δεν συνέβη στην Ανατολή.
== 4 ==
64. Ο ρωμαίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος κατάλαβε ότι ο χριστιανισμός δεν μπορούσε να συνυπάρξει με την παλιά κοινωνία. Δημιούργησε την Κωνσταντινούπολη στα όρια Ευρώπης και Ασίας και από τον συγκερασμό αρχαιότητας και χριστιανισμού πίστευε ότι θα δυναμώσει η αυτοκρατορία έναντι εσωτερικών και εξωτερικών κινδύνων. Είχε και έναν άλλο σκοπό: να εδραιώσει και να δυναμώσει την αυτοκρατορική εξουσία.
66. Η απόλυτη μοναρχία είναι τέκνο της Ανατολής, γι’αυτό και ο Κωνσταντίνος αναζήτησε εκεί τη ρίζα της εξουσίας του.
== 5 ==
68. Έτσι η Ελλάδα, η πατρίδα της ελευθερίας, βρέθηκε υπό την απόλυτη μοναρχία των απογόνων του Κωνσταντίνου. Σιγά-σιγά το αρχαίο ελληνικό πνεύμα πνίγηκε στα ανατολικά έθιμα και στη δουλικότητα που χαρακτήριζε τις σχέσεις υπηκόων προς τον ηγεμόνα. Ενώ στην Ευρώπη εξυψωνόταν η ατομικότητα, στην Ελλάδα εκμηδενιζόταν, και η χώρα βυθιζόταν όλο και περισσότερο στο πνεύμα της Ανατολής, στον ανατολικό πολιτισμό.
69. Η αμοιβαία αντιπάθεια μεταξύ Ελλάδας και Δύσης δεν προήλθε από διαφορές σε θρησκευτικά δόγματα αλλά από πολιτιστικές διαφορές. Στην Ευρώπη ο βασιλιάς ήταν ο πρώτος μεταξύ των ευγενών και κάθε ευγενής τον έβλεπε ως ομότιμό του, ενώ στο Βυζάντιο ο βασιλιάς ήταν ένα είδος επίγειου θεού.
70. Με την «προσκύνηση» εκμηδενιζόταν η προσωπικότητα κάθε υπηκόου μπροστά στο βασιλιά κι έτσι ούτε προς τον εαυτό του μπορούσε να έχει σεβασμό.
Η ιπποτική τιμή, ο λόγος τιμής για τους Δυτικούς ήταν υπέρτατη αξία για την οποία θυσίαζαν τα πάντα, ενώ για τους Βυζαντινούς ήταν έννοια άγνωστη και γελοία. Κάπως έτσι αντιμετωπιζόταν και η μονομαχία.
71. Φράγκος σημαίνει ελεύθερος, ανεξάρτητος. Τα πολιτικά ζητήματα στο Βυζάντιο δεν συζητιούνταν από το λαό και ο ανθρώπινος νους έβρισκε καταφύγιο μόνο στον ουρανό.
72. Είναι φανερό ότι η Βυζαντινή Πολιτεία βρισκόταν σε αντίφαση με την ουράνια χριστιανική πολιτεία.
== 6 ==
73. Το ζήτημα των εικόνων.
== 7 ==
81. Ενώ ο θεός του ουράνιου θρόνου είναι ο θεός της αγάπης, ο βασιλιάς που κατέχει το θρόνο στη γη διοικεί τους υπηκόους του με το φόβο και τη σιδηρά ράβδο του δεσποτισμού. Τα τέκνα του θεού ήταν ανδράποδα του βασιλιά, αισθάνονταν αξία ενώπιον του θεού, αλλά μηδενισμό της προσωπικότητάς τους ενώπιον του αντιπροσώπου του θεού. Εν ολίγοις ενώ στους ουρανούς άκμαζε η χριστιανική πολιτεία, στη γη άκμαζε η ασιατική πολιτεία.
83. Στο Βυζάντιο ο θεός της αγάπης, ο θεός της Καινής Διαθήκης έπρεπε να γίνει ο θεός της Παλαιάς, αμείλικτος και αυστηρός.
84. Η εικονομαχία ήταν το σύμβολο της μεγάλης διαφοράς και αντίθεσης μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
85. Αμοιβαίο μίσος κατέλαβε τους βυζαντινούς και σταυροφόρους και οι σταυροφορίες ήταν η πάλη μεταξύ Ανατολής και Δύσης, όπως οι Περσικοί πόλεμοι, ο Μ. Αλέξανδρος κατά της Ασίας, ο Χ. Κολόμβος προς την άγνωστη Ανατολή και ο Μ. Ναπολέων στις πυραμίδες της Αιγύπτου.
87. Αν οι αρετές των ιπποτών της Δύσης είχαν καταφέρει να διεισδύσουν μόνιμα στον ελληνικό πολιτισμό, θα ήταν εντελώς διαφορετική η τύχη της Ελλάδας. Αυτό δεν συνέβη και πέρασε η φραγκοκρατία χωρίς να αλλάξει τον ελληνικό χαρακτήρα.
88. Στην Ελλάδα λοιπόν τα ελληνικά γράμματα, η ένδοξη κληρονομιά των προγόνων, ήταν ξένα στην ίδια την πατρίδα τους. Το πνεύμα της αρχαιότητας είχε εκλείψει εντελώς και είχε μεταβεί στην Ευρώπη, όπου αποτέλεσε τη βάση για μεταρρυθμίσεις που έφεραν μεγάλη ανάπτυξη.
== 9 ==
90. Η εθνική παλιγγενεσία πραγματοποιήθηκε υπό την επιρροή δύο στοιχείων:
91. Το πρώτο είναι η ορθόδοξη χριστιανική θρησκεία, χάρη στην οποία διατηρήθηκε η γλώσσα και η εθνικότητα των Ελλήνων. Το δεύτερο στοιχείο αναμφισβήτητα είναι οι ιδέες της Δύσης. Πολλοί Έλληνες που επισκέπτονταν την Ευρώπη για διάφορους λόγους (εμπόριο, σπουδές) συγκρίνοντας την κατάσταση και τη ζωή στην Ελλάδα με αυτή της Ευρώπης, κατάλαβαν την οικτρή θέση τους και συνέλαβαν την ιδέα και την ελπίδα της αναγέννησης της Ελλάδας.
92. Τα ελληνικά γράμματα ήταν το όργανο της συμφιλίωσης μεταξύ Ελλάδας και Δύσης. Οι μεν δυτικοί λόγω των ελληνικών γραμμάτων αγάπησαν τα παιδιά τέτοιων προγόνων, οι δε Έλληνες με τη μελέτη αυτών των γραμμάτων ανέκτησαν το αρχαίο αίσθημα της ελευθερίας. Ο μέγας Έλληνας Αδαμάντιος Κοραής, υπέρμαχος του δυτικού προσανατολισμού της χώρας, συνέβαλε στον εκδυτικισμό της χώρας, δημιούργησε το νεοελληνικό πνεύμα και προετοίμασε την ελληνική επανάσταση.
94. Δημιουργήθηκε βέβαια και άλλη σχολή, αντίθετη με το πνεύμα του Κοραή, με χαρακτηριστικά τα τελευταία σπέρματα του βυζαντινού πνεύματος που αποστρέφονταν τη Δύση.
96. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος ονομάστηκε τέκνο της Δύσης και οι Έλληνες ήρωες συμμάχησαν στα πεδία των μαχών με ευρωπαίους φιλέλληνες που με το αίμα τους σφράγισαν τη νέα δυνατή σχέση Ελλάδας-Δύσης.
== 10 ==
Με βάση τα προηγούμενα, προκύπτει πλέον ότι η Ελλάδα, κατά την φύση, τον πολιτισμό και την ιστορική αποστολή της είναι Δύση και όχι Ανατολή.

(Στο βιβλίο προηγείται μια διαφωτιστική εισαγωγή
τού Παναγιώτη Γεννηματά, γραμμένη το 1998)

17. Παναγιώτης Γεννηματάς, «Ελλάδα: Δύση ή Ανατολή;»
με υπότιτλο «Ο ευρωπαϊκός εκσυγχρονισμός και ο ριζοσπαστικός
αντιβυζαντινισμός του Μάρκου Ρενιέρη»

19. Το νέο εθνικό κρατίδιο που προέκυψε (1830) από το Πρωτόκολλο του Λονδίνου σημαδεύτηκε από τον προβληματισμό της εθνικής ταυτότητας και την κρίση εθνικού προσανατολισμού. Από την αρχή ήταν δεδομένη μια αόριστη πεποίθηση ελληνικότητας και περισσότερο στο δεσμό με την ανατολική ορθοδοξία.
21. Η κρίση εθνικής ταυτότητας έγινε βαθύτερη και οξύτερη με τη θεωρία του Φαλμεράιερ που αμφισβητούσε τη φυλετική «καθαρότητα» και συνέχεια των πολιτών του νεοϊδρυθέντος ελληνικού κράτους και συνεχίζει να μαστίζει την εθνική ζωή ακόμη και ολόκληρο τον 20ο αιώνα. Η εθνική βούληση ήταν για ίδρυση ενός μοντέρνου ευρωπαϊκού κράτους κατά τα πρότυπα του γαλλικού διαφωτισμού, που να πάρει τηθέση του ανάμεσα στα φωτισμένα κράτη της Δύσεως.
22. Όμως η εγγύτητα της βυζαντινής παράδοσης, τα αντανακλαστικά του καθημερινού βίου στην περίοδο της τουρκοκρατίας, η εκκλησιαστική αμεσότητα και η συναισθηματικά πάντοτε ευπρόσδεκτη ρωσική διπλωματική παρεμβολή συντελούσαν ώστε η λαϊκή ψυχολογία και η πολιτική ζωή να βρίσκονται πιο κοντά στην ανατολική παράδοση.
23. Εκείνη την περίοδο άλλωστε ο ευρωπαϊκός πνευματικός κόσμος παρουσίασε μια σημαντική μεταστροφή από τον νεοκλασικισμό προς το ρομαντικό κίνημα, που έδινε προτεραιότητα στη λαογραφία, στον ιστορισμό, στο νόστο του αμεσότερου παρελθόντος των ευρωπαϊκών λαών και όχι πλέον στην αισθητική αρχαιοπληξία.
Έτσι ευνοήθηκε η στροφή της Ελλάδας προς το Βυζάντιο και τη νεώτερη ελληνική ιστορία, δόθηκε αποστομωτική απάντηση στους ισχυρισμούς Φαλμεράιερ και δημιουργήθηκε το κατάλληλο κλίμα για τη βυζαντινόμορφη μυθοποίηση της Μεγάλης Ιδέας.
Το πραγματικό πολιτικό περιεχόμενο βεβαίως της Μεγάλης Ιδέας ήταν η οικονομική και πολιτισμική ακτινοβολία των παροικιών του ελληνισμού που παρέμεναν εντός της οθωμανικής αυτοκρατορίας και χωρίς την επέκταση και ενσωμάτωση των οποίων το νέο ελληνικό κράτος κινδύνευε να συρρικνωθεί σε περιορισμένης σημασίας επεισόδιο της νεώτερης ελληνικής ιστορίας.
25. Τα πρώτα δέκα πέντε χρόνια ζωής του νέου κρατιδίου σημάδεψε η σύγκρουση μεταξύ ετεροχθόνων και αυτοχθόνων Ελλήνων, την άρση της οποίας πέτυχε ο Ι. Κωλέττης το 1844 όταν όλος ο ελληνισμός πίστεψε στη Μεγάλη Ιδέα.
26. Έλειπε η δυτικόστροφη εκσυγχρονιστική πολιτική που θα έδινε στο νέο κρατίδιο ουσιαστική αναγνώριση και αυτόνομη διεθνή ακτινοβολία. Τελικά η συγκρουσιακή αβεβαιότητα μεταξύ λειτουργικού εκσυγχρονισμού και επεκτατικού μεγαλοϊδεασμού ήταν αυτή που σημάδεψε ανεξίτηλα στη συνέχεια την πολιτική αλλά και την πνευματική μας, ταυτόχρονα ιστορία.
43. Τα εκσυγχρονιστικά προγράμματα του Χ. Τρικούπη και του Ελ. Βενιζέλου ήταν στη μεταγενέστερη ιστορία της Ελλάδας οι σημαντικότερες προσπάθειες για εθνική ανασυγκρότηση. Μ’αυτά συντηρήθηκε η Ελλάδα σχεδόν και μετά την πρώτη μεταπολεμική δεκαετία (1940-50).
Ένας ενδογενής ελληνικός αστισμός είχε γεννηθεί εν τω μεταξύ, χωρίς όμως να οδηγήσει στην επίλυση του ζητήματος της εθνικής ταυτότητας και της νεοελληνικής ιδιοπροσωπίας.
Από το 1981 και μετά η σχέση της Ελλάδας με τη Δύση έλαβε επίσημη θεσμική μορφή με την ένταξή της ως πλήρες μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και θα γίνει πληρέστερη η ενσωμάτωση στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση το 2001.
44. Η Δύση, ενιαίο πολιτισμικό μέγεθος μαζί με τις ΗΠΑ, έχει εγκατασταθεί στέρεα μέσα στη νεοελληνική κοινωνία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα έχει μετεξελιχθεί πολιτισμικά σε Δύση. Η ένταξη δεν έχει μετεξελιχθεί σε ταυτότητα. Ο εκδυτικισμός της συμπεριφοράς και της κουλτούρας είναι εξωτερικός, μιμητικός και προσποιητός. Δεν αποτελεί πολιτισμικό κεκτημένο του συνόλου του ελληνικού λαού, ώστε να επιτρέπεται να συντονίζεται πολιτισμικά η Ελλάδα με τη Δύση.

Advertisements

Responses

  1. Εκπληκτικό κείμενο. Ιδιαίτερα διεισδυτική η παρατήρηση ότι διακρίνον χαρακτηριστικό των ανατολικών πολιτισμών είναι ενσωμάτωση των ατόμων σε υπερκείμενα πλήθη και μάζες. Έτσι φαίνεται πως είναι, αν κρίνει κάποιος απότην επιμονή του χαρακτηριστικού αυτού μέχρι τις μέρες μας. Κι εδώ, νομίζω, κρύβεται η μεγάλη αντίφαση της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας: Ενώ καυχώμενος ο έλληνας νομίζει ότι μεταφέρει στο σήμερα τον κλάσσικό ελληνικό πολιτισμο, αυτοδιαψεύδεται με την αποδεδειγμένη μαζοποίησή του. Η ατομικότητα έχει σπρωχθεί πια στο επίπεδο των ελίτ και έχει μετατραπεί σε εγωισμό, ενώ η υπόλοιπη κοινωνία άγεται και φέρεται κατά κανόνα με αγελαίο τρόπο. Μπορεί άραγε να γεφυρωθεί αυτή η πολιτισμική πόλωση σήμερα; Αν και ο ατομισμός των ελληνικών ελίτ μετουσιωμένος σε εγωισμό είναι κι αυτό πρόβλημα.

  2. Εμένα με προβληματίζει το γεγονός οτι ο Ελληνας στο εξωτερικό πειθαρχεί και συμπεριφέρεται ως ευρωπαίος. Στην Ελλάδα συμπεριφέρεται κατά τα οθωμανικά πρότυπα γιατί αυτό το παράδειγμα του δίνουν οι ηγέτες. Συμφέρον και αρπαχτη εκείνοι, συμφέρον και αρπαχτή και ο πολίτης. Οταν οργανωθεί σωστά το κράτος θα οργανωθεί και ο έλληνας.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Kατηγορίες

Αρέσει σε %d bloggers: