Αναρτήθηκε από: Petros Haritatos | 17/10/2016

Μνημοδόμηση: η διάπλαση της μνήμης

Η ανάγκη για συναισθηματική ασφάλεια είναι ανάγκη για αυτοσεβασμό και αυτοεκτίμηση. Κάτι όμως πήγε στραβά στη διαδρομή. Γιά να το καταλάβουμε πρέπει να πάμε 7-8 γενεές πίσω -δεν είναι πολύ- στην εποχή όπου γεννιέται το νεοελληνικό κράτος, με μια κοινωνία τρομαγμένη από τις σφαγές και ζαλισμένη από τούς εμφύλιους πολέμους. Υπο τέτοιες συνθήκες, η ανάγκη για συναισθηματική ασφάλεια δεν αποτελούσε ατομική υπόθεση, αλλά απαίτηση ολόκληρης τής κοινωνίας.

Το χτίσιμο τής μνήμης
«Θα σάς δείξουμε ποιανών απόγονοι είμαστε» λέγει ο Μακρυγιάννης πρός τις Δυνάμεις, δείχνοντας με αυτή την φράση το πώς θα επιδιώξουμε ν’αποκτήσουμε συναισθηματική ασφάλεια, με επικεφαλής τους νοηματοδότες τού έθνους. Μάς κολακεύει που οι ξένοι θαυμάζουν τους προγόνους μας. Τα πλοία μας λέγονται Αγαμέμνων και Περικλής, τα παιδιά μας Αριστοτέλης και Πλάτων. Καθώς ζητάμε να τους φτάσουμε -ή να τους ξεπεράσουμε- απολαμβάνουμε την ομορφιά τής καταγωγής μας, νιώθουμε πως είμαστε μορφή ανώτερη και ευγενέστερη από ό,τι δείχνουμε. Γράφει ο Μακρυγιάννης: «πάμε να βρούμε τον Σωκράτη, Πλάτωνα, Θεμιστοκλή, τον ορμητικό Λεωνίδα, να τους πούμε τα καλά μαντάτα: οι απόγονοί τους, που είχαν χαθεί από το πρόσωπο τής γής, αναστηθήκαν». Έτσι ξεκινά η ‘μνημοδόμηση‘, από καλή πρόθεση: μάς προτείνει έναν μαγικό καθρέφτη στον οποίο, καθώς αναγνωρίζουµε κάποια όµορφη όψη µας, τόσο ποθούμε να τής µοιάζουµε. Μέσα από αυτή την εικόνα που μάς ομορφαίνει, θα ξαναζήσει ο παλιός ρωμαλέος, ένδοξος, περήφανος κι υπέροχος εαυτός µας.

«Θυµάµαι άρα είµαι» αποτελεί την πρώτη λειτουργία τής μνημοδόμησης. Με το χτίσιμο τής µνήµης σχηματίζουμε μια ταυτότητα που μάς επιτρέπει να µπούµε, µε το κεφάλι ψηλά, στον χορό τών κρατών. Μαθαίνουµε την Ιστορία που µάς αναπλάθουν οι νοηματοδότες -πολιτικοί,  δάσκαλοι, συγγραφείς- επιλέγοντας απο το παρελθόν τα µέρη που µάς κολακεύουν, και ξεχνώντας τα αντίθετα. Οσο αποκτάµε µιάν εντυπωσιακή ταυτότητα, τόσο διώχνουμε την αυτογνωσία.

«Ενα µέλλον αντάξιο τού παρελθόντος µας» είναι η δεύτερη λειτουργία τής μνημοδόμησης. Η Μεγάλη Ιδέα θα οδηγήσει σ’ ένα κράτος εφάµιλλο τών Δυνάµεων. Οι μελλοντικές ηρωϊκές νίκες θα µάς δώσουν ένα ανάστηµα ισάξιο με των ξένων, αν όχι υψηλότερο. Αυτή η φιλοδοξία ξεκίνησε κατά το 1840 γιά να υπηρετήσει αρχικά τους κοµµατικούς σκοπούς του Ιωάννη Κωλέττη, αναπτύχθηκε απο τους νοηματοδότες και αγκαλιάστηκε απο την κοινωνία.

Πώς λειτουργεί η μνημοδόμηση
Πριν έναν αιώνα ξεριζώσαµε από την Ακρόπολη κάθε µεσαιωνική και τουρκική αναφορά, αφήνοντας µόνο τα κτίσµατα τής κλασικής «χρυσής; εποχής». Ηταν µιά πράξη αισθητικής χειρουργικής -ισιώσαµε την µύτη τού έθνους, από γαµψή βαλκανική σε κάθετη απολλώνεια- που είχε πλατειά λαϊκή απήχηση όπως υπενθυμίζει σήµερα το µήνυµα του Μίκη Θεοδωράκη:

Σε τούτα δω τα µάρµαρα
Κακιά σκουριά δέν πιάνει

Κάτι τέτοιο εννοούσε κι ο συνταγµατάρχης τής χούντας που χαστούκισε έναν δηµοσιογράφο, διότι εκείνος έγραψε ότι επιφανείς αρχαίοι πρόγονοί µας ήταν οµοφυλόφιλοι. Ο, τι συγκρούεται µε την εθνική µας ωραιοπάθεια, αρνούµεθα να το δούµε, το ξεπλένουµε από το µυαλό µας, δέν υπάρχουν πραγµατικότητες εάν µας κάνουν να φαινόµεθα κατώτεροι. Υπάρχει άραγε καλύτερος τρόπος γιά µια κοινωνία να δηλώνει: «ξέρεις ρέ ποιός είµαι εγώ;»

Η άρνηση τής σύγχρονης πραγµατικότητας απλώθηκε και στην γλώσσα όπου επιστρατεύσαµε την καθαρεύουσα, όπως και την Ακρόπολη, γιά να ερεθίζει τις αισθήσεις µας ως απόδειξη, παραίνεση και όραμα. Ως ιστορική απόδειξη µάς θύµιζε την υψηλή µας καταγωγή, ως παραίνεση µάς εξωθούσε να πάρουµε την Πόλη και ως πολιτικό όραμα µάς ενέπνεε την Μεγάλη Ιδέα. Προσέξτε το µετασχηµατισµό τής αυτοπεποίθησης σε έπαρση. Ετσι, µείναµε τυφλοί στο µήνυµα τού πολέµου µε την Τουρκία το 1897, όπου πήραµε µιά πρόγευση του 1922.

Υπήρχε άλλη επιλογή μνημοδόμησης;
Ηταν αναπόφευκτο η μνήμη να πάρει αυτές τις µορφές; Θεωρητικά όχι, διότι υπήρχαν κι άλλα πρόσφορα παραδείγµατα στο παρελθόν µας. Τα έχουν εντοπίσει εργάτες τής μνήμης όπως ο Καβάφης, γιά τον οποίο η Μαργαρίτα Γιουρσενάρ λέγει πως ο δικός του ανθρωπισµός δέν είναι η ηρωϊκή εικόνα τής κλασικής εποχής µε κέντρο την Ακρόπολη. Είναι η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια, ο ελληνισµός τής περιφέρειας «όπου ο πατριωτισµός τής µόρφωσης µετρούσε περισσότερο από εκείνον τής φυλής», και που εξαπλωνόταν µε την κοινή καθοµιλουµένη γλώσσα αντί µε κατακτήσεις.

Αλλη µορφή που µπορούσε να πάρει η μνημοδόμηση είναι εκείνη που είχε αρχίσει να αναπτύσσεται στα Ιόνια νησιά. Οι διανοούµενοι τών Ιονίων πήραν στα σοβαρά την κριτική σκέψη τών κλασικών και άρχισαν να τον εφαρµόζουν πρακτικά, σε αντίθεση µε τους αθηναίους ροµαντικούς που χρησιµοποιούσαν την κλασική ιδέα γιά στολίδι µιάς βυζαντινής-ορθόδοξης πρακτικής. Πιό κοντινή στο αναγεννητικό πνεύµα τής Ιταλίας και τής Αγγλίας παρά στο βαυαρο-µανιάτικο τής πρωτεύουσας, η εναλλακτική μνημοδόμηση που µπορούσαν να εισφέρουν τα Ιόνια ατόνησε µε την ενσωµάτωσή τους, το 1864, στο ελληνικό κράτος.

Αυτή ήταν ή άλλη επιλογή στη θεωρία. Όμως στην πράξη, το όραμα ήταν τόσο πειστικό, που όλοι το αγκάλιασαν.

Η οµορφιά της παγίδας
Η προτίµηση που ασκήσαµε είχε συνέπειες θετικές και αρνητικές. Υπήρξε πρώτα η ενσάρκωση τού ηρωϊκού οράµατος όπου ο «µικρός» µε µιά δρασκελιά φτάνει στο «θαύµα». Περνώντας από την Κωνσταντινούπολη γιά την νότιο Ρωσία ο Πλαστήρας ευχαριστεί την Θεία Πρόνοια: «πρίν από εξήµισυ χρόνια εξεκίνησα από την Μελούνα µε την µικρή ελπίδα πως µπορώ να ιδώ την Θεσσαλονίκη. Και τώρα, ύστερα από έξη χρόνια αγώνες και δεκάδες µαχών να είµαι στην Αγιά Σοφιά… » Και τί δέν αποτολµούσαµε γιά να φανούµε αντάξιοι τών µνηµών µας! Οι ωραιότεροι άνθρωποι που γεννούσε ο τόπος έβγαιναν στην πρώτη γραµµή υπακούοντας σε µιάν εσωτερική φωνή, αψηφώντας την απελπισία και τον θάνατο γιά µιάν ηθική αµοιβή και ναί, χάρη σ’ αυτούς, νιώσαµε ξανά τι θά πεί µεγαλείο. Αραγε εµείς, οι απογοητευµένοι τής μνημοδόμησης, θα είχαµε κάποια κοινή γλώσσα για να συνοµιλήσουµε ποτέ µε κείνους;

Σήµερα πλέον διακρίνεται καθαρά η παγίδα που είχαµε στήσει στον εαυτό µας, και που οδηγούσε στην καταστροφή. Οµως τότε, κανείς δέν µπορούσε να διανοηθεί ότι οι πραγµατικές µας δυνάµεις δέν ήταν ταυτόσηµες µε τις µυθικές µας ικανότητες. Σ’ εκείνη την εποχή τών αναπτερωµένων ελπίδων, εγείραµε υπερβολικές απαιτήσεις απέναντι στούς εαυτούς µας αλλά και στον υπόλοιπο κόσµο, διότι ζούσαµε σ’ έναν κόσμο «Πλατωνικό», ένα πλάσµα µυαλού. Σκοπός αυτού τού πλάσµατος ήταν να µάς δίνει συναισθηµατική ασφάλεια, όχι να µετρά πολεµοφόδια, συµµαχίες και άλλα πεζά και πρακτικά πράγματα.

Αλλά και να είχαµε κερδίσει τους πολέµους µας, πάλι έµενε µιά ύστατη παγίδα στην οποία ένα µεγάλο µέρος τής κοινωνίας µας συνεχίζει να πέφτει µε τα µούτρα: Ελλάδα, είσαι κέντρο τής Οικουµένης. Το πνεύµα σου ακτινοβολεί αιώνια. Οι ξένοι µάς ζηλεύουνε και µάς εποφθαλµιούν. Οι απόψεις µας είναι ασύγκριτα καλύτερες από τών άλλων. Ζώνουµε την Ακρόπολη µε αντιπυρηνικές ανθρώπινες ασπίδες. «Η Ελλάδα πιστεύει ότι… » λένε αγέρωχοι οι υπουργοί µας, και ο κόσµος κρατά την αναπνοή του.

Είναι πράγµατι δύσκολο γιά έναν µικρό λαό ανασφαλή και µπερδεµένο, δηµιουργικό κι ενθουσιώδη, να κάνει πέρα την αυτοκρατορική του ανάµνηση, και να παραδεχτεί πως κατοικεί σ’ένα ασήµαντο πλέον κρατίδιο -µε όλες τις έννοιες τού όρου- κοιτάζοντας τον εαυτό του όπως θα τον έβλεπε ένας τρίτος, καλοπροαίρετος παρατηρητής.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Έγραψα το παραπάνω κείμενο για τη ‘μνημοδόμηση’ το 1989 ως μέρος μιας αφήγησης για τη «Γριά Πατρίδα που αναζητά την αρετή της». Προσπαθούσα τότε να καταλάβω ποιές είναι οι ψυχικές συνέπειες, όταν ένα όραμα όπως η Μεγάλη Ιδέα έχει τραγική κατάληξη. Και αν θ’αποφεύγαμε τη θυματολαγνεία αν είχαμε χτίσει αλλιώς τη μνήμη. Ήδη απο τότε με ξένιζε η φυγή απο την πραγματικότητα, με τη θυματολαγνεία και την αυτομαστίγωση. Και προσπαθούσα να καταλάβω γιατί γοητεύουν κάποιους ανθρώπους. Την ίδια εποχή ο ιστορικός Φρανσουά Φυρέ μελετούσε την άνθηση και την κατάρρευση μιας άλλης υψηλής προσδοκίας, της Μεγάλης Ιδέας του κομμουνισμού (François Furet, Le Passé d’une illusion. Essai sur l’idée communiste au XXe siècle).

.

Advertisements

Responses

  1. Πολύ σημαντικό.

    ________________________________

  2. Τόσο εύστοχο! Διαφωτιστικό και απολαυστικό ταυτόχρονα.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Kατηγορίες

Αρέσει σε %d bloggers: