Αναρτήθηκε από: Petros Haritatos | 18/10/2016

Θυματολαγνεία: η ήττα ως θρίαμβος

Η θυµατολαγνεία είναι ένα μικτό συναίσθηµα. Περιέχει λύπηση αλλά και ευχαρίστηση, όπως δείχνει το δεύτερο συστατικό τής λέξης. Η θυµατολαγνεία µάς επιτρέπει να εισπράττουµε τόκους από οδύνες που δέν νιώσαµε, όπως και η μνημοδόμηση µάς δίνει µερίσµατα από επενδύσεις που δέν κάναµε.
Πλησιάζουµε το αυτί εκεί που τα κύτταρα τής συνείδησης ακουµπούν σε κείνα τού ονείρου, στο χώρο τού ρεµπέτικου: «σκληρή µε πρόδωσες, άχ τι µούκανες. Μα θα το υποστώ κι αυτό, µε λεβεντιά και πόνο». Τούτο το μέρος τού νου εκπέµπει κύµατα νοσταλγίας, απελπισίας, καϋµού. Τρέφεται από την λύπηση που νιώθει ο νεοέλληνας για τον εαυτό του, σάν θύµα αθώο αλλά καρτερικό είτε µιάς γυναίκας, είτε τής κοινωνίας, ή -εάν το δούµε εθνικά- σαν θύµα ηρωϊκό τών ξένων που µάς βάλανε στο µάτι. Αυτά τα κύτταρα υπήρχαν πολύ πρίν από το ρεµπέτικο:

Εκεί µέσα εκατοικούσε
Πικραµένη εντροπαλή

Κι ένα στόµα εκαρτερούσε
«Ελα πάλι» να τής πεί

όπως έγραφε ο εθνικός μας ποιητής. Κύτταρα ηρωϊκά-μαζοχιστικά, απολαμβάνουν σήμερα την μελαγχολία τής εποποιϊας που χάσαμε, και πάλλονται με το κράμα μοιρολατρίας και ηρωϊσμού που διαγείρουν μάστορες όπως ο Παλαμάς, ο Ρίτσος, ο Θεοδωράκης. Ψάξτε και την λογοτεχνία μας: παντού θα βρήτε τον κατατρεγμένο ήρωα, τον άγιο-θύμα.

Βάλσαμο και ανακούφιση
Η θυματολαγνεία ρίζωσε βαθειά στην κοινωνία μας διότι ήταν το μόνο βάλσαμο που μπορούσε κάπως να ανακουφίσει το ράγισμα τής μνημοδόμησης. Εάν ο ήλιος ανέτειλε αύριο από την δύση θα ήταν λιγότερο αδιανόητο από το να ξυπνούσαμε χωρίς την ψυχική πανοπλία που μάς χάριζε η Μεγάλη Ιδέα. Γράφει ο Πλαστήρας μετά την υποχώρηση από το Σαγγάριο: «Κοντεύει να μού φύγει το μυαλό όταν συλλογίζομαι ότι είναι δυνατόν να φύγουμε από την Σμύρνη… Αυτό δέν είναι δυνατόν να το ανεχθούμε, γιατί θα έχουμε την κατάρα όλης τής φυλής».

Ετσι, η ήττα τού ’22 δέν ήταν μόνο η αποτυχία τής μνημοδόμησης, ούτε κάν απλώς μιά εθνική καταστροφή, Στο κάτω-κάτω, εάν διατηρούσαμε την αυτοπεποίθησή μας, σε λίγα χρόνια θα είχαμε ξεπεράσει καί την ήττα καί την προσφυγιά. Οπως άλλα κράτη που έχασαν πολλά σε κάποιο πόλεμο -Γερμανία, Ιταλία, Ιαπωνία- θα φροντίζαμε ν’ αντισταθμίσουμε την ταπείνωση με, λ. χ., την αναζήτηση τής ευημερίας. Αλλά τα πράγματα πήραν διαφορετικό δρόμο. Εχοντας επενδύσει την αυτοπεποίθησή μας στον νικηφόρο ηρωϊσμό, την χάναμε οριστικά. Είχαμε αρνηθεί πεισματικά ότι ήμασταν κοινοί θνητοί, και τώρα θα πηγαίναμε στην άλλη άκρη, τής μαύρης κατάθλιψης. Το ’22 προκάλεσε μιά αίσθηση εξευτελισμού που ποτέ δέν την παραδεχτήκαμε και μιάν αηδία απέναντι στον εαυτό μας που δέν μπορούμε να την συγχωρέσουμε, ούτε και σήμερα. Πότε θα ξέρουμε εάν ξεπεράσαμε αυτό το τραύμα; Οταν θα μπορούμε να προφέρουμε την λέξη «Ισταμπούλ». Εγώ δεν μπορώ.

Από τότε, η λύσσα να ξεπλύνουμε το μίασμα πήρε πολλές μορφές. Η ηρωϊκότερη εκδήλωσή της ήταν ο επικός ενθουσιασμός -μήπως ήταν εκδικητική μανία;- τού ’40, εάν δούμε το ΟΧΙ τού Μεταξά σαν άρνηση να υποστούμε και άλλη προσβολή. Η 28η Οκτωβρίου προσπαθεί να ξεπλύνει το ’22, και γι’αυτό την κάναμε δεύτερη Εθνική Γιορτή.

Βλάκα Βουλγαροκτόνε!
Οι αντιδράσεις τής θυματολαγνείας είναι εκείνες που μάς ξαναδίνουν κάποιον αυτοσεβασμό. Δέν μπορούσαμε νάμαστε ηρωϊκοί νικητές; Ε, τότε θα είμαστε ηρωϊκοί ηττημένοι. Αποτυγχάνω ως νικητής, αλλά θα πετύχω ως θύμα. Η ανάγκη μας γιά συναισθηματική ασφάλεια είχε λυσσάξει γιά ψήγματα αυτoεκτίμησης και καταβρόχθιζε ό,τι εύρισκε μπροστά της, ακόμα και την ταπείνωση.

Ευτυχώς, η διέξοδος στο αγχωτικό πρόβλημα τού αυτοσεβασμουύ υπήρχε ήδη έτοιμη, πλατειά στρωμένη και βατή από αιώνες εξοικείωσης. Πρότυπα τού ηρωϊκού θύματος διαθέτουμε από τον καιρό τού Λεωνίδα: πέφτουμε στις Θερμοπύλες και στα τείχη της Πόλης, γκρεμιζόμαστε στο Ζάλογγο, τιναζόμαστε στο Αρκάδι. Τί ατυχία, γιά την θυματολαγνεία, που κέρδισε ο Βασίλειος Boυλγαροκτόνος! Εάν έχανε, τότε θα είχαμε γιορτές στο Στάδιο όπου 10.000 παιδάκια με κόκκινα μαντήλια στα μάτια θα σέρνονταν κουτουλώντας μπρος στους περηφανους δασκάλους και υπουργούς. Θα ξεπερνούσαμε άνετα τους ρωμαιοκαθολικούς με τον Αγιο Σεβαστιανό τους, που καρφωμενος με 10 βέλη χαμογελά εκστατικά, δεμένος στην κoλώνα του.

Η λύση των Σέρβων
Το πλεονέκτημα αυτής τής επιλογής -το μειονέκτημά της θα φανεί αργότερα- είναι ότι μεταφέρει την ανάγκη ν’ αποδείξουμε την αξία μας από τον υλικό χώρο σ’ έναν ηθικό χώρο όπου και διαπρέπουμε. Δεν είμαστε οι μόνοι. Η εθνική μυθολογια ενος αλλου ορθόδοξου λαού, τών Σέρβων, μετατρέπει σε ηθική νίκη την στρατιωτική ήττα τού 1389 που εγκαινίασε την δική τους τoυρκοκρατία. Στην παραμονή τής κρίσιμης μάχης, λέει η παράδοση, ενα περιστέρι ήρθε στ’ όνειρο τού σέρβου βασιλιά Λάζαρου, μ’ένα γράμμα από την Παναγία που τον ειδοποιούσε: «Στην αυριανη μαχη, θα πρέπει να διαλέξεις. Εάν προτιμάς το βασίλειο τής γής, τότε θα νικήσεις. Εάν όμως θέλεις να κερδίσεις το βασίλειο τών ουρανών, προς τί αυτή η ματαιότης;»

Έτσι κι εμεις. Δέν ήταν µικρή η ήττα µας στον χώρο τής πραγµατικότητας: γι’ αυτό, έπρεπε νάναι άπλετη η αποζηµίωσή µας στον ηθικό χώρο. Απο εκεί που κοπιάζαµε να φανούµε εφάµιλλοι τών άλλων στον υλικό κόσμο, αποκτήσαµε στο συμβολικό κόσμο ένα ηθικό ανάστηµα που µάς έδειχνε ανώτερους. Σκαρφαλωµένοι στα πτώµατά µας, µπορούσαµε να κοιτάµε τούς άλλους αφ’υψηλού, να τους δίνουµε και µαθήµατα: η αξία κύριοι µετριέται µε τις θυσίες. Με αυτήν την αντιστροφή τής υλικής ζηµιάς σε ηθικό κέρδος, καταφέραµε να περισώσουµε κάποια συναισθηµατική ασφάλεια µέχρι σήµερα.

Τα είδη της λαγνείας
Πράγµατι, η θυµατολαγνεία µάς αποζηµιώνει πολλαπλώς. Πρώτα, µε το ξαλάφρωµα από τις ευθύνες. Οσο πιό πολύ έχω καταπατηθεί, τόσο λιγότερο ευθύνοµαι γιά ό, τι µού συµβαίνει και γιά όσα πράττω. Μειώνει τις ευθύνες και αυξάνει τα δικαιώµατα: όποιος έχει υποφέρει περισσότερο, κερδίζει µεγαλύτερα δικαιώµατα. Οµως εκεί που η θυµατολαγνεία µάς αποζηµιώνει καλύτερα, είναι στον προσδιορισµό τής ταυτότητάς µας. Μάς δίνει ρόλους που µπορούµε να παίζουµε µε φυσικότητα, και πρώτα στον εαυτό µας. Δείγµα άνετου ρόλου είναι ο ασυµβίβαστος, µιά ταυτότητα που σχεδόν όλοι την προβάρουµε, από το φρικιό µε το µπουφάν µέχρι τον πολιτικό µε το ζιβάγκο, ντυσίµατα που χαστουκίζουν το κατεστηµένο. Νόµος του είναι η µερακλήδικη λεβεντιά και στάση του η ηρωϊκή πόζα τού αντάρτη: «δέν τα θέλει τα παλάτια, όλα τα περιφρονεί». Στην πραγµατικότητα, ο δικός µας ασυµβίβαστος µε το ένα χέρι απωθεί το κατεστηµένο και µε το άλλο ψηλαφεί τα αγαθά του. Επιδιώκει την σύγκρουση όχι στον υλικό κόσµο, αλλά στον ηθικό, όπου δεσπόζει η αλήθεια τής επιθυµίας: ένα εσωτερικό όνειρο δόξας, οµορφιάς και δύναµης, που πάντα µάς συγκινεί.

Τελικά, ίσως µάς ευχαριστεί περισσότερο νάµαστε δυστυχισµένοι, παρά να κάνουµε κάτι πρακτικό γιά να το ξεπεράσουµε. Αλλωστε, κατά τον Σεφέρη, ο «καϋµός τής ρωµιοσύνης» είναι ο κύριος κορµός τής εθνικής µας ταυτότητας. Εάν πράγµατι η θυµατολαγνεία εισφέρει τόσο ζωτικά στην ύπαρξή µας, τότε ζούµε σ’ ένα όνειρο που µάς τροµάζει λιγότερο από το ξύπνηµα.

Υπήρχε άλλη επιλογή απο τη θυματολαγνεία;
Μπορώ τη συμφορά μου να την αντιµετωπίσω µε φυγή ή µε αποδοχή. Ο δρόµος που δέν πήραµε, τής ενοχής, θα µάς βοηθούσε να πενθήσουμε και να αναλάβουµε το βάρους τής ευθύνης. Αντιθέτως, ο δρόµος τής θυµατολαγνείας οδήγησε στην απόρριψη τής ευθύνης, διότι τελικά είναι ένας δρόµος έπαρσης. Αντί να δεχτώ το φταίξιµό µου, ώστε να το διορθώσω, αρνούµαι πως η αποτυχία είναι δική µου και επανακτώ την υπεροχή µου µε µιά νέα επιτυχία, ως θύµα αναµάρτητο και µάρτυρας καρτερικός.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Έγραψα το παραπάνω κείμενο για τη ‘θυματολαγνεία’ το 1989 ως μέρος μιας αφήγησης για τη «Γριά Πατρίδα που αναζητά την αρετή της». Προσπαθούσα τότε να καταλάβω ποιές είναι οι ψυχικές συνέπειες, όταν ένα όραμα όπως η Μεγάλη Ιδέα έχει τραγική κατάληξη. Και αν θ’αποφεύγαμε τη θυματολαγνεία αν είχαμε χτίσει αλλιώς τη μνήμη. Ήδη απο τότε με ξένιζε η φυγή απο την πραγματικότητα, με τη θυματολαγνεία και την αυτομαστίγωση. Και προσπαθούσα να καταλάβω γιατί γοητεύουν κάποιους  ανθρώπους. Την ίδια εποχή ο ιστορικός Φρανσουά Φυρέ μελετούσε την άνθηση και την κατάρρευση μιας άλλης υψηλής προσδοκίας, της Μεγάλης Ιδέας του κομμουνισμού (François Furet, Le Passé d’une illusion. Essai sur l’idée communiste au XXe siècle).

.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Kατηγορίες

Αρέσει σε %d bloggers: