Αναρτήθηκε από: Petros Haritatos | 31/10/2016

Ψυχολογικές τοξίνες

Οι βλάβες του αυτοσεβασμού
Με όσα είδαµε παραπάνω, φαίνεται πως τη σηµερινή µας συµπεριφορά, την επηρεάζουν επιλογές που κάναµε πρίν κάποιες γενεές. Είχαμε ξεκινήσει με τη φυσιολογική ανάγκη για συναισθηµατική ασφάλεια βασισμένη σε δυο αντιλήψεις: τον αυτοσεβασµό και την αυτοπεποίθηση. Οι νοηματοδότες μας (ιστορικοί, συγγραφείς, πολιτικοί) στήριξαν αυτές τις αντιλήψεις σε µιαν εντυπωσιακή συλλογική ταυτότητα: ένα ένδοξο χτες -Σαλαμίνα, Μεγαλέξανδρο, Βυζάντιο- που απαιτούσε ένα αντάξιο σήµερα. Αυτό το στάδιο κράτησε περίπου 3 γενεές, ως τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Εκεί χάσαµε την αυτοπεποίθησή µας. Κρατήσαμε το άλλο θεμέλιο, τον αυτοσεβασµό, χάρη σε ένα τέχνασµα, τη θυµατολαγνεία: είµαστε θύµατα συµφοράς, αδικηµένα, προδοµένα – αλλά αξιοθαύμαστα θύµατα. Αντί για θύματα της ψήφου μας στις εκλογές του 1920, να προτιμήσουμε τον Κωνσταντίνο αντί τον Βενιζέλο.
Μια τέτοια φυγή απο την πραγματικότητα εκδηλώνεται στην καθηµερινή ζωή µε τρεις τρόπους: την πνευµατοµανία, την ασυλία και την απαίτηση.

Πνευματομανία
Νιώθουµε ηθική ανωτερότητα διότι διαθέτουµε ένα µυστικό όπλο, µοναδικό στον κόσµο, ένα «πνεύµα» ακατανίκητο, µιά ποιότητα που κατανικά κάθε ποσότητα. Καλά το λέει ο ηγέτης µας: «Στον στίβο τον πνευµατικό, από τα πανάρχαια χρόνια κρατούµε το µυστικό αιωνίου θριάµβου».
Εξηγεί µιά πηγή τής διάνοιας: «Μοναδικό κεφάλαιο τών Ελλήνων είναι το πνεύµα… που στην µέν Ανατολή πνίγεται από το τυφλό οµαδικό αίσθηµα, στην δε Δύση από την ψυχρή ατοµική λογική και τις τεχνικές επιταγές της».
Οπότε, όταν διαθέτουµε τέτοια όπλα -κι ας αγνοούµε το χειρισµό τους- προς τί η άµιλλα στον κόσµο τών υλικών κατακτήσεων; Δέν µάς πειράζει να είµαστε ξερότοπος διότι, όπως γράφει ο λογοτέχνης, «την πείνα µας ξεγελάµε µ’ ένα τσαµπί σταφύλι, µε δυό σύκα, µε µιά φούχτα ελιές -µα η απαράµιλλη γεύση που µάς αφήνουν στο στόµα, χορταίνουν την ψυχή µας».
Είναι φυσιολογικό, τότε, να συγκεντρώνουµε το µεγαλύτερο ποσοστό παρεξηγηµένων µεγαλοφυϊων -καλλιτέχνες, συγγραφείς, φιλοσόφους, πολιτικούς- διότι αναπαριστούν στο πρόσωπό τους την µοίρα τής Ελλάδας που, όπως πικραµένα γράφει ο δηµοσιογράφος, «κωπηλατεί µατωµένη, νηστικιά, µαστιγωµένη δούλα, στα πέλαγα τής δυτικής «προστασίας» και τών ξένων συµφερόντων».
Το «πνεύµα» έχει και πρακτική χρησιµότητα. Φοβάµαι την σύγκριση και το ρίσκο τής αποτυχίας; Τότε το πνεύµα γίνεται αερόστατο και µε µεταφέρει υπεράνω τού στίβου, εκτός συναγωνισµού. Είµαι ανασφαλής και δέν θέλω να µε κρίνουν; Τότε το πνεύµα γίνεται ασπίδα µπρός στό σύστηµα αξιών που µπορεί να µε βγάλει σκάρτο: δέν έχεις δικαίωµα να µε βαθµολογείς σύµφωνα µε τα δυτικά σου κριτήρια διότι δέν διαθέτεις περγαµηνές -όταν εσείς γρυλλίζατε στις σπηλιές, εµείς φτιάχναµε µεγαλέξανδρους. Εάν ο κριτής είναι ηµεδαπός, πάλι θα τού ζητήσω περγαµηνές εγκυρότητας από τις οποίες διαθέτω πάντα περισσότερες -αλλιώς πώς θα ήµουν υπεράνω κριτικής;

Ασυλία
«Με άφησε ο καθηγητής µου» είναι το συντακτικό τού θύµατος, όπως η δηµιουργία επιτροπών είναι η φυγή µπρός στην πιθανότητα αποτυχίας: όταν όλοι ευθύνονται, τότε κανείς δέν ευθύνεται. Είµαστε αθώοι και µάρτυρες: οι άλλοι φταίνε γιά το κάθε τι, εµείς γιά τίποτε. Αρκετό βάρος ενοχής κουβαλάµε, καήκαµε στον χυλό και θα φυσάµε το γιαούρτι. Ετσι, η ανάγκη για αυτοσεβασµό έστω και χωρίς αυτοπεποίθηση, έχει ως συνέπεια την αποστροφή προς τίς ευθύνες. Δέν ευθυνόµαστε που σταθήκαµε ανίκανοι να ελευθερωθούµε µόνοι µας, ούτε το ’21 από τούς Τούρκους, ούτε το ’44 από τούς Γερµανούς, ούτε το ’74 από την χούντα. Κι άν σκοτωνόµαστε µεταξύ µας γιά τα λίγα που µάς χωρίζουν αντί να συµφωνούµε στα πολλά που µάς ενώνουν, πάλι φταίνε άλλοι. Παραποιούµε την ιστορία µας γιά να µήν αναλάβουµε τις ευθύνες και την ενοχή για το  διχασµό, τη µικρασιατική καταστροφή, τη µεταξική δικτατορία, τον εµφύλιο πόλεµο, τη χούντα του ’67 ή γιά τα σηµερινά µας προβλήµατα. Ακόµα, καµµία οργανωµένη οµάδα -κόµµατα, συνδικάτα κλπ- δέν αναγνωρίζει ότι ευθύνεται λ.χ. γιά την κατάσταση στην υγεία ή την παιδεία ή τις συγκοινωνίες.

Και όταν κανείς δέν φταίει, τότε κανείς δέν διορθώνει. Αλλά και να ήθελε να διορθώσει κάτι, πώς να το πράξει όταν επεµβαίνουν οι σατανάδες τών «γνωστών κυκλωµάτων φθοράς και αποσταθεροποίησης, µε καθοδήγηση από ξένα κέντρα»; Η θυµατολαγνεία αρνείται κάθε ενοχή, άρα και δυνατότητα γιά αυτοκριτική, µετάνοια και ανάνηψη. Πρόκειται γιά µιά εκδήλωση συλλογικής ανικανότητος σε µιά ζωτική λειτουργία, επειδή παραποιεί την εικόνα που έχουµε γιά την πραγµατικότητα, και την αντίληψη που έχουµε γιά τον εαυτό µας, ως µέρος αυτής τής πραγµατικότητος.
Οταν αυτό είναι παραδεκτό γιά ολόκληρη την κοινωνία, γιατί να µην επωφελούνται και τα άτοµα που την εκπροσωπούν; Εκείνος ο κύριος που ανέλαβε κάποια αρµοδιότητα -νοµαρχία, υπουργείο, κυβέρνηση- και τα έκανε θάλασσα, χωρίς κατ’ ανάγκη να είναι χοντρόπετσος, γιατί να νιώσει ανάγκη να λογοδοτήσει, ή υποχρέωση να παραιτηθεί;

Τις µεθόδους γιά ν’ αποφεύγουµε ευθύνες και ενοχές, τις µεταδίδει κάθε γενιά στην εποµένη, µέσα από το εκπαιδευτικό µας σύστηµα και τις πολιτικές µας µυθοπλασίες. Γι’αυτό, κάνουν λάθος όσοι νοµίζουν ότι όλα αυτά συµβαίνουν επειδή «είµαστε αγράµµατοι» και ότι θ’ αλλάξουν «όταν µορφωθούµε». Αποφεύγουν να δούν πως οι πιό ένοχοι απ’ όλους, σ’ αυτή την φυγή από την πραγµατικότητα, είναι οι πολιτικοποιηµένοι επιστήµονες από τους οποίους ξεπηδούν οι ηγεσίες µας.

Απαίτηση
Αλλη ιδιαιτερότητα, που είναι δύσκολο να την καταλάβει ένας τρίτος, είναι η φαινοµενική αχαριστία µας. Ναί, χρειαζόµαστε την βοήθεια τών ισχυρών και πλουσίων συγγενών µας, διότι δέν µπορούµε να ξελασπώνουµε µόνοι µας. Οµως, αγαπητά ξαδέλφια, αυτή καθεαυτή η ευεργετική σας πράξη µάς εξευτελίζει, ακριβώς διότι και εµείς, κάποτε, ήµασταν στην δική σας θέση. Με την γενναιοδωρία, µάς τρίβετε τα µούτρα στο πτώµα τού ονείρου µας, γι’ αυτό -συγνώµη- µάς είναι αδύνατο να πούµε «ευχαριστώ».
Δεν καταλαβαίνετε, µπερδεµένοι συγγενείς, ότι πρέπει να µάς παρακαλάτε να δεχτούµε την βοήθειά σας, εµείς να αρνούµαστε, και ξανά να µάς ικετεύετε -όπως πείθουν τους φιλοξενούµενους στο τραπέζι να πάρουν δεύτερη µερίδα- µέχρι να συγκατανεύσουµε; Οτι πρέπει να φανούµε παράλογοι και να το αποδεχτείτε, γιά να σιγουρευτούµε πως πράγµατι νοιάζεστε; Διότι έχουµε τόσες αµφιβολίες γιά τις ικανότητές µας, νιώθουµε τόση ανασφάλεια, που πρέπει να µάς αποδείξετε πως εσείς πιστεύετε σε µάς περισσότερο από ό,τι πιστεύουµε εµείς οι ίδιοι στον εαυτό µας.
Δεχτείτε επιτέλους, αφελέστατοι απόγονοι και σείς τών δικών µας προγόνων, ότι πρέπει να µάς αγαπάτε ακόµα και όταν σάς βρίζουµε -προπαντός τότε. Διότι αυτά που σάς προσάπτουµε, τί άλλο είναι παρά ανησυχίες γιά την δική µας υπόσταση; Και πώς να µην σάς βρίζουµε όταν µάς µιλάτε ως ίσοι πρός ίσους; Θα προτιµούσαµε να µάς ικετεύατε: τότε θα νιώθαµε λιγότερη εχθρότητα, ακόµα και άν µάς δίνατε τα µισά, αρκεί να τα δίνατε γονατιστοί.

Η οργή που νιώθουµε απέναντι στους πλούσιους συγγενείς µας είναι το πείσµα τού ταπεινού ν’ αφήνει µακρύ νυχάκι. Το νυχάκι συµβολίζει την ανάγκη τού χειρωνάκτη να σταθεί στο ύψος τού στελέχους, και τού στελέχους να βεβαιωθεί πως δέν είναι χειρωνάκτης. Οι αγριάδες µας στην εξωτερική πολιτική είναι το νυχάκι τής Ελλάδας. Μάς ενθουσιάζει να βλέπουµε άλλους σε χειρότερη θέση από µάς, διότι τότε νιώθουµε καλύτερα: φιλάµε σταυρωτά τον αρχηγό των άµοιρων Παλαιστινίων, και γινόµαστε παρηγορητές τών απόκληρων τού κόσµου.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Έγραψα το παραπάνω κείμενο για τις ‘βλάβες του αυτοσεβασμού’ το 1989 ως μέρος μιας αφήγησης για τη «Γριά Πατρίδα που αναζητά την αρετή της». Προσπαθούσα τότε να καταλάβω ποιές είναι οι ψυχικές συνέπειες, όταν ένα όραμα όπως η Μεγάλη Ιδέα έχει τραγική κατάληξη. Και αν θ’αποφεύγαμε τη θυματολαγνεία αν είχαμε χτίσει αλλιώς τη μνήμη. Ήδη απο τότε με ξένιζε η φυγή απο την πραγματικότητα, με τη θυματολαγνεία και την αυτομαστίγωση. Και προσπαθούσα να καταλάβω γιατί γοητεύουν κάποιους ανθρώπους. Την ίδια εποχή ο ιστορικός Φρανσουά Φυρέ μελετούσε την άνθηση και την κατάρρευση μιας άλλης υψηλής προσδοκίας, της Μεγάλης Ιδέας του κομμουνισμού (François Furet, Le Passé d’une illusion. Essai sur l’idée communiste au XXe siècle).

.

Advertisements

Responses

  1. Πόση αληθεια κρύβει αυτο το αρθρο, πολυ ωραιο κείμενο.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Kατηγορίες

Αρέσει σε %d bloggers: