3da05 Γιατί να συγκρίνουμε;

3da05 – Γιατί να συγκρίνουμε;

Στην ενότητα «2b Τα πειράματα της ιστορίας» είδαμε τα 5 βασικά νήματα τού πολιτισμού που διασχίζουν τους αιώνες, σχηματίζοντας την «κριτκή πεντάδα«.

Το κάθε νήμα περιέχει πολύ διαφορετικές συμπεριφορές
Το νήμα της εξουσίας καλύπτει έναν πλατύ ορίζοντα που απλώνεται απο την ισονομία και τη λογοδοσία μέχρι την τυραννία και την αυθαιρεσία.
Το νήμα της ελευθερίας καλύπτει το χώρο απο το σεβασμό της ελευθερίας του άλλου, μέχρι τον αυταρχισμό και την αναρχία.
Η θρησκεία, το χώρο απο την αγάπη και την ανοχή μέχρι το μίσος και τον φανατισμό.
Η κριτική σκέψη, απο τη σοφία και την αλήθεια μέχρι το σχετικισμό και τη σοφιστεία.
Η γνώμη για την ανθρώπινη φύση, απο την τραγική αντίληψη μέχρι την ταύτιση με αγγέλους και διαβόλους.

Σ’αυτόν τον πλούσιο μπουφέ των συμπεριφορών, ο κάθε πολιτισμός γεμίζει το πιάτο του.

Η ποικιλία προκαλεί συγκρίσεις και προτιμήσεις
Απέναντι στις τόσο διαφορετικές συμπεριφορές ο άνθρωπος δεν είναι ουδέτερος. Ακόμα κι αν προσαρμόζεται σε όλες της συνθήκες, δεν σημαίνει πως όλες τού είναι αρεστές. Κάποιες τού προκαλούν φόβο και εγκαρτέρηση κι άλλες γαλήνη και ευτυχία. Με τα πειράματα ανά τους αιώνες, πρώτα μίλησε το όχι, έδειξε τι δεν προτιμάμε, όπως λ.χ. το νόμο της ζούγκλας. Και σταδιακά εκφράστηκε το ναι, διατυπώθηκε η προτίμηση.

Πώς μπορούμε να ξέρουμε τα κριτήρια του καθημερινού ανθρώπου, στα βάθη της ιστορίας; Υπάρχει η νοσταλγία – στους μύθους Ανατολής και Δύσης – για μια χαμένη χρυσή εποχή, γεμάτη ειρήνη και αρμονία – δηλαδή το αντίθετο απο τη συνήθη εμπειρία των πιο πολλών ανθρώπων. Υπάρχουν τα λαϊκά παραμύθια με τα ψυχολογικά συμπεράσματά τους. Υπάρχουν και οι αφηγήσεις για ό,τι νιώθει στο πετσί του: τη δικαίωση και την αδικία, τη χαρά και την απελπισία, το καλό ή το κακό φέρσιμο του πιο δυνατού.

Λ.χ. στο θέμα της εξουσίας: αυτός που την ασκεί, να μην τον μεθά η κυριαρχία. Να λογοδοτεί, να μην αυθαιρετεί, να είναι δίκαιος, να προστατεύει τους αδύναμους. Δηλαδή να είναι μια ανώτατη αρχή που φέρεται πατρικά, κάτι σαν τον «καλό βασιλιά» που ζητούσαν οι Έλληνες μετά το 1821.

Με τον ίδιο τρόπο μπορείς να εξετάσεις το κάθε νήμα. Αν σ’ενδιαφέρει λ.χ. το θέμα της θρησκείας, θα δεις τη θέση που έχει στον κάθε πολιτισμό και την αντίληψή της για την ανθρώπινη φύση.

Πώς προκύπτει η «προτίμηση»;
Ενώ είναι σαφές πως υπάρχουν προτιμήσεις και αντιπάθειες, δεν είναι πάντα εύκολο να εντοπίσεις την πηγή, τα κίνητρά τους. Η προτίμηση λ.χ. για συνετή διακυβέρνηση, απο τι είδους κριτήριο πηγάζει;

– Συναισθηματικό (έτσι νιώθω); Την προτίμηση λ.χ. για δικαιοσύνη, τη συναντάμε ακόμα σε ζώα όπως τους σκύλους και τους πιθήκους.
– Ηθικό (έτσι πρέπει); Που αλλού γεννιέται απο εμπειρίες και αλλού απο ιδέες.
– Ωφελιμιστικό (έτσι συμφέρει);
– Ή κάτι άλλο;

«Καλές» και «κακές» προτιμήσεις
Όπως το έθεσε μια φίλη της ιστοσελίδας, γιατί σε κάποιες εποχές οι πιο πολλοί δείχνουν μια «κακή» προτίμηση; Λ.χ. την εξόντωση των αλλοφύλων και αλλοθρήσκων, ή την άνοδο του Ναζισμού, ή την αυταπάτη και τη φυγή; Άρα δεν μπορεί το κριτήριο να είναι μόνο η προτίμηση των πιο πολλών, είτε λέγονται κοινωνία, λαός ή έθνος.

Κάτι χρειάζεται ακόμα:

Η ηθική διάσταση
Η προτίμηση για «καλό βασιλιά» δείχνει κάτι περισσότερο. Ζητά μια εξουσία που να την εμπνέουν ευγενή πάθη όπως η εντιμότητα, η ευθύνη, η εμπιστοσύνη, η δικαιοσύνη. Και που να ελέγχει τα βάναυσα πάθη που γεννούν οι πειρασμοί της δύναμης. Δηλαδή μια εξουσία που να στηρίζεται σε ηθικές αξίες.

Γιατί έχει σημασία η κριτική πεντάδα
Τα «5 κριτήρια» είναι δείκτες για το χαρακτήρα ενός πολιτισμού. Ιδού μια απο τις συνταγές που προτείνονται στον άνθρωπο:

da10 – Η γνώση της ανθρώπινης φύσης είναι θεμέλιο τού ρεαλισμού. Προσγειώνει την ψυχολογία, κρατά σε απόσταση την αυταπάτη.
da20 – Η κριτική σκέψη βοηθά για να διακρίνουμε την αλήθεια απο το ψέμα. Αλλά και για να γνωρίζουμε τα όρια τού ορθολογισμού, της λογικής.
da30 – Χρειάζεται ο διαχωρισμός θρησκείας και πολιτείας, ώστε να μη δυναστεύει η μια την άλλη.
da40 – Με την ελευθερία ασκούμε καλύτερα την κριτική σκέψη και γνωρίζουμε πιο αντικειμενικά την ανθρώπινη φύση.
da50 – Αυτοί που κυβερνούν πρέπει να λογοδοτούν.

Η αντίρρηση
Μια ένσταση λέει πως δεν μπορείς να συγκρίνεις τους πολιτισμούς, αφού ο καθένας είναι μοναδικός και όλοι είναι εξ ίσου σημαντικοί. Εαν εδώ το «δεν μπορείς» σημαίνει «δεν πρέπει», τότε η ένσταση ανήκει στο χώρο της θρησκείας και όχι της κριτικής σκέψης. Διότι στην πραγματικότητα, ακόμα και αν είναι μοναδικός και σημαντικός, μπορούμε να τους συγκρίνουμε διότι δεν υπάρχει πολιτισμός δίχως μια μορφή εξουσίας, δίχως ζητήματα ελευθερίας και θρησκείας, δίχως κανόνες για το τι είναι αλήθεια και δίχως άποψη για την ανθρώπινη φύση. Δίχως δηλαδή την «κριτική πεντάδα».

Γιατί να θες τέτοιου είδους συγκρίσεις;
Πρώτο, διότι η κριτική πεντάδα ισχύει και πέρα απο τις εμπειρίες τού ελληνικού χώρου. Αφορά κάθε χώρο και κάθε εποχή.

Δεύτερο, διότι φωτίζει και τον καυγά για το «δυτικό» σύστημα αξιών. Τον πλανήτη διεκδικούν σήμερα τρεις πολιτισμοί: ο «Δυτικός», ο «Ασιατικός» (κυρίως της Κίνας) και ο «Ισλαμικός». Με την «πεντάδα» εντοπίζεις εύκολα τις διαφορές που υπάρχουν ανάμεσά τους.

Λ.χ. η κριτική σκέψη είναι δομικό στοιχείο σε έναν πολιτισμό και η βεβαιότητα σε άλλον. Οι τρεις πολιτισμοί διαφέρουν επίσης ως προς την ελευθερία της γνώμης και την κριτική της εξουσίας, ή ακόμα την επιβολή επίσημου δόγματος που αστυνομεύει τη σκέψη.
Πώς απέχουν τα λόγια τους απο τις πράξεις τους, η μορφή απο την ουσία; Προπαντός όταν ένας πολιτισμός επικαλείται κι άλλα κριτήρια πέραν της «πεντάδας»; Όπως λ.χ. τη σταθερότητα και την ασφάλεια, τη πατριωτική υπερηφάνεια, ή ακόμα τις εντολές τού Θεού;. Πώς θα συγκριθούν;

Τι ερευνούν τα επόμενα 5 κεφάλαια
Απο όλες τις συμπεριφορές που μπορούν να υπάρχουν, γιατί προτιμάμε την ‘Α’ και όχι τη ‘Β’ ή τη ‘Γ’;

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: