3da20.30 Πώς εκτρέπεται

3da20.30 Πώς εκτρέπεται η κριτική σκέψη

Υποβάθμιση της τραγικής αντίληψης
Υποβάθμιση της αμφιβολίας
Υποβάθμιση της θρησκείας
Υπερεκτίμηση της μόρφωσης
Υπερεκτίμηση της επιστήμης
Εκτροπή του εργαλείου (το «σιδερένιο κλουβί»)
Στράτευση (η «κριτική θεωρία»)

Υποβάθμιση της τραγικής αντίληψης

Πλάι στα τόσα θετικά, πώς να δεις τα αρνητικά του Διαφωτισμού; Κανείς τότε δεν λογάριαζε τα σκοτεινά ποτάμια που κυλούν στα θεμέλια του ανθρώπου.

Ο Διαφωτισμός επανέφερε τις κλασικές αρετές της ισότητας και της ελευθερίας και αγνόησε κάτι αναπόσπαστο που τις συνόδευε: την τραγική αντίληψη του κόσμου, που υπήρχε στους Έλληνες και στη λαϊκή σοφία – τη γνώση πως από το μηδέν ερχόμαστε, στο τίποτε καταλήγουμε, κι όμως μπορούμε εμείς οι φθαρτοί κι ατελείς, να δίνουμε στον κόσμο νόημα και στη ζωή σκοπό. Να ζούμε στην άκρη της αβύσσου. Βαριά η γνώση, αντίδοτο στην αυταπάτη, και σοβαρεύει τους ανθρώπους.

Υποβάθμιση της αμφιβολίας

Ο Διαφωτισμός αγνόησε και την αμφιβολία, την κριτική σκέψη που είναι αντίδοτο στην έπαρση και την ύβρι. Των άλλων την έπαρση την έβλεπε, αλλά όχι τη δική του. Έκρινε τις ιδέες που πολεμούσε αλλά δεν του περνούσε στο νου να κρίνει και τις δικές του. Κι έτσι έχτισε δυο αφελή δόγματα: πως ο άνθρωπος είναι καλός και πως ο νους του είναι παντοδύναμος.

Υποβάθμιση της θρησκείας

Αρχικά, στον ανατολικό και το δυτικό Μεσαίωνα, η θρησκεία έλεγε πάντα την τελευταία λέξη. Οπότε δεν χρειαζόταν πια να ερευνούν τον κόσμο και τον άνθρωπο. Κατόπιν ο Διαφωτισμός έκανε πέρα τη θρησκεία, παραβλέποντας πως πολλοί ζητούν την παρηγοριά που δίνει η πίστη. Πως χρειάζονται κίνητρα όπως το συναίσθημα και την πεποίθηση, αντί για τη λογική και την κριτική σκέψη.

Απο τη μια υπερβολή πήγαμε στην άλλη. Αυτό το σφάλμα το τόνισε ο αντιδιαφωτιστής Γκέοργκ Χάμαν γράφοντας πως τις ανθρώπινες ενέργειες τις κινεί η πίστη και η πεποίθηση.

Υπερεκτίμηση της μόρφωσης

Το όραμα του Διαφωτισμού περιέχει ακόμα μια αφέλεια: πως η μόρφωση θα δημιουργεί ισορροπημένους ανθρώπους, άρα και καλές κοινωνίες. Ένας τόπος που γεννά πνευματικούς ανθρώπους όπως τον Μπετόβεν, τον Γκαίτε και τον Κάντ, ποτέ δεν θα γίνει εστία βαρβαρότητας.

Υπερεκτίμηση της επιστήμης

Ο Διαφωτισμός δημιούργησε έναν ενθουσιασμό με ακραίες μορφές, σε όσους ζητούσαν να εξαλείψουν τον σκοταδισμό. Λ.χ. στη Γαλλική Επανάσταση γκρέμιζαν εκκλησίες, έσφαζαν παπάδες, προσκυνούσαν τη «Θεά του Ορθολογισμού».

Ακόμα ευημερεί η εξής εκτροπή: «Πρέπει να επεκταθεί ο ορθολογισμός. Όλα τα προβλήματα θα τα λύσει η Επιστήμη. Οι υπολογιστές θα κυβερνούν καλύτερα απο τους ανθρώπους.» Μια ακραία μορφή είναι η επιστημονίτιδα. Υπολογίζουμε λ.χ. την τροχιά του κομήτη 67P και εκτοξεύουμε πύραυλο που θα προσγειωθεί πάνω του σε 10 χρόνια, ενώ τα δυο κινούνται με 38 χλμ το δευτερόλεπτο. Αυτήν την ακρίβεια που υπάρχει στις φυσικές επιστήμες, προσπαθούν να τη φέρουν και στα ανθρώπινα πράγματα: στη νομική «επιστήμη», την οικονομική «επιστήμη», τις κοινωνικές «επιστήμες».

Εδώ η κριτική σκέψη χαμογελά με την αφελή φιλοδοξία.

Εκτροπή του εργαλείου (το «σιδερένιο κλουβί»)

Η ορθολογική οργάνωση της κοινωνίας απαιτεί ομοιομορφία στη διοίκηση. Όμως αυτή, σύμφωνα με τον Μαξ Βέμπερ, απο μέσον και εργαλείο καταλήγει να γίνεται αυτοσκοπός και δυνάστης, εγκλωβίζοντας τον άνθρωπο σε μια «σιδερένια κλούβα».

Στράτευση (η «κριτική θεωρία»)

Εδώ η πολιτική φιλοδοξία εκτρέπει τον ορθολογισμό. Η σχολή της «κριτικής θεωρίας» ζητά ν’αλλάξει τον κόσμο αλλάζοντας τον τρόπο που εκφράζεται. Την ίδρυσαν πανεπιστημιακοί και διαθέτει αυθεντία. Μοιάζει με την «κριτική σκέψη» αλλά δεν είναι, αφού ξεκινά με την απάντηση που συμπαθεί. Σύμφωνα με τον Μαξ Χορκχάιμερ η «κριτική θεωρία» πρέπει να εξηγεί τι δεν πάει καλά στην κοινωνία, να εντοπίζει τις δυνάμεις της αλλαγής και να θέτει πρακτικούς στόχους κοινωνικού μετασχηματισμού, όπως λ.χ. την κριτική, την υπονόμευση και το γκρέμισμα του καπιταλισμού.

Αρέσει σε %d bloggers: