3da50.20 Η φυσική τάση για εκτροπή

3da50.20 Η φυσική τάση για εκτροπή

Τα πειράματα της πολιτείας
Η μια πλευρά της φύσης είναι ευλογία Θεού: όμορφη, στοργική, γενναιόδωρη. Η άλλη πλευρά είναι σκληρή, ανελέητη κι αδιάφορη. Απέναντί της, ζητάμε προστασία: λιτανεία για βροχή, γέφυρα στο ρέμα, μαγικό ξόρκι, φάρμακο για την αρρώστια, αντισεισμική κατασκευή. Το ίδιο και με τους ανθρώπους. Απο τη μια, το αχόρταγο θέλω για κυριαρχία· κι απέναντί του, το θέλω για άμυνα και προστασία: δυο δυνάμεις που τρέφουν η μια την άλλη κι αναγεννιώνται συνεχώς.
Αυτές οι δυο δυνάμεις χτίζουν και ρίχνουν τις πολιτείες, απο τότε που υπάρχουν άνθρωποι. Βασιλιάδες και τυράννοι, δημαγωγοί και σοφοί κυβερνήτες, θεοκρατικά κι αστυνομικά κράτη, ολιγαρχίες και δημοκρατίες, αναρχία κι ουτοπία: όλα τα δοκιμάσαμε. Απ’όλα αυτά τα πειράματα, τι συμπέρασμα βγαίνει; Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να κυβερνιέται ένας τόπος; Ποιά είναι η σωστή πολιτεία;
Να μια πρώτη απάντηση: μάθαμε, με τους αιώνες, αυτά που δεν προτιμάμε: να κυριαρχεί ο νόμος της ζούγκλας και το «έτσι θέλω» του πιο δυνατού. Και σταδιακά μάθαμε τι προτιμάμε: μια πολιτεία με σεβασμό και δικαιοσύνη.

Με σεβασμό;
Σε πολλά πειράματα της ιστορίας, τον άνθρωπο τον έχουν για σκουπίδι. Όμως κάθε τόσο, κάποιες φωνές μιλούσαν για την αξιοπρέπεια του ανθρώπου, κι άρχισαν να διαμορφώνουν το κριτήριο. Αυτό το κριτήριο πήρε την πιο επίσημη μορφή το 1948, στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, με την παγκόσμια Διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που την υπέγραψαν όλα τα κράτη· ακόμα κι αυτά που δεν σκοπεύαν να την εφαρμόσουν. Λέει η Διακήρυξη, ότι η ελευθερία κι η δικαιοσύνη, έχουν το εξής θεμέλιο: την αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα των ανθρώπων. Ποιά δικαιώματα; Να μη μάς απειλεί ο φόβος και η φτώχεια, και να μιλάμε ελεύθερα. Αυτά τα θεμελιώδη δικαιώματα, πρέπει να τα προστατεύει ο νόμος. Αλλιώς, αν υπάρχει τυραννία και καταπίεση, ο άνθρωπος δεν έχει άλλη προσφυγή, παρά την εξέγερση. Αυτά ορίζει η Διακήρυξη του ΟΗΕ. Υπάρχουν τόποι όπου δεν εφαρμόζονται· αλλά ακόμα κι εκεί, κανείς πια δεν επικαλείται ένα αντίθετο κριτήριο, ότι λ.χ. μόνο οι άρχοντες έχουν δικαίωμα λόγου. Επικαλούνται κρίσιμες περιστάσεις και εθνικούς κινδύνους.

Με δικαιοσύνη;
Όλοι έχουν νόμους, αλλα το θέμα είναι: ποιόν υπηρετούν; Ποιός νομοθετεί; Ποιός εφαρμόζει το νόμο; Ποιός τηρεί την τάξη, τιμωρεί κι αμείβει; Ποιός θα εξασφαλίζει την τάξη, την ισονομία και το σεβασμό; «Ο καλός άρχοντας»· δεν υπήρχε άλλη απάντηση, την εποχή που όλες οι πυραμίδες ήταν όμοιες, όπου η κορυφή εξουσίαζε τη βάση. Αλλά τότε τι κάναν αν ήταν δόλιος ο αυλικός κι ο υπουργός; Ή αν ο άρχοντας ήταν κακός;
Δοκιμάσαμε διάφορα καθεστώτα. Στην αρχαία Ελλάδα, κάποιοι είδαν πρώτοι, πως την ισονομία την κατοχυρώνουμε καλύτερα με θεσμούς δημοκρατίας, όπου οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να εκλέγουν και ν’ανακαλούν τους άρχοντες, να συζητούν ελεύθερα, να κρίνουν και να νομοθετούν. Έτσι, η δημοκρατία κι η ελευθερία, τα παιδιά της ισονομίας, δημιούργησαν έναν κοινό τόπο που σήμερα είναι δεκτός παντού στον κόσμο – ακόμα κι αν δεν εφαρμόζεται στα αυταρχικά κράτη. Αυτός ο κοινός τόπος, αυτό το αυτονόητο, σου λέει να φέρεσαι ως πολίτης και όχι ως υπήκοος. Στην πυραμίδα της δημοκρατίας, η βάση ελέγχει και κρίνει την κορυφή, σύμφωνα με σαφείς κανόνες. Η βάση αυτών των κανόνων είναι το Σύνταγμα. Στην Ελλάδα, το τελευταίο άρθρο του Συντάγματος (120) ορίζει ότι η τήρηση του επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων, που έχουν και δικαίωμα, αλλά και υποχρέωση, να αντισταθούν με κάθε μέσο σε όποιον επιχειρεί να το καταλύσει..
Είναι ενδιαφέρον να δούμε αυτή την ανάγκη, για σεβασμό και νόμους, πώς την εκφράσαμε κάποια εποχή. Πριν έρθει ο Όθωνας στην Ελλάδα, πολλοί λέγανε «θέλουμε Βασιλιά». Εννοούσαν πως θέλουμε κάποιον που ν’ακούει τον απλό πολίτη και να διορθώνει την αδικία του κοτζαμπάση, του υπουργού ή του διοικητή. Στο νου τους τότε, ένας βασιλιάς είναι πάντα καλός, ένας δίκαιος και στοργικός πατέρας. Κανείς δεν σκεφτόταν, φαίνεται, τα λόγια του προφήτη Σαμουήλ στην Παλιά Διαθήκη (Α’ Βασιλειών), όταν οι πρεσβύτεροι του είπαν, «Δώσε μας έναν βασιλιά για να μάς κυβερνάει». Εκείνος τους προειδοποιεί: «Θα παίρνει τους γιους σας και θα τους βάζει στις άμαξες και στ’ άλογά του, και για να τρέχουν μπρος απ’ τη δική του άμαξα. Θα παίρνει τις κόρες σας για να του φτιάχνουν αρώματα, να του μαγειρεύουν και να του ζυμώνουν. Θα πάρει τα καλύτερα χωράφια και τ’ αμπέλια και τους ελαιώνες σας και θα τα δώσει στους αξιωματούχους του. Από τα πρόβατά σας θα παίρνει το δέκατο κι εσείς θα είστε δούλοι του. Θ’ αρχίσετε τότε να παραπονιέστε στον Κύριο για το βασιλιά σας, που εσείς τον εκλέξατε να σας κυβερνάει, αλλά ο Κύριος δε θα σας απαντήσει.» Αυτοί επέμεναν· κι έτσι απέκτησαν για βασιλιά τον πιο ψηλό και γεροδεμένο, τον Σαουλ, που τον θυμόμαστε διότι προσπαθούσε να εξοντώσει τον Δαυίδ, που είχε προηγουμένως σκοτώσει τον Γολιάθ.

Λύση ασταθής και δίκαιη, ή σταθερή και άδικη
Κάθε πολιτεία διαθέτει τρεις εξουσίες: εκτελεστική, νομοθετική και δικαστική. Τα πειράματα έδειξαν πως όταν και οι τρεις είναι στα ίδια χέρια, έχουμε τυραννία. Το ιδανικό είναι να τις διαχωρίζουμε, για να υπάρχει ισορροπία ανάμεσά τους. Η εκτελεστική εξουσία (κυβέρνηση) να εκλέγεται, για να μπορούμε να την αλλάζουμε. Η νομοθετική (δηλαδή βουλή), εκλεγμένη κι αυτή, να ελέγχει την εκτελεστική. Και η δικαστική, ανεξάρτητη από τις άλλες δυο, να εξασφαλίζει αμερόληπτα τη δικαιοσύνη. Αυτο το ιδανικό της δημοκρατίας, μια κυβέρνηση δύσκολα το δέχεται στην πράξη, κι ας λέει το αντίθετο. Πάντα θέλει να έχει δίκιο και την ενοχλεί όταν άλλοι ελέγχουν το θέλω της. Προσπαθεί να παρακάμπτει τους νόμους και τις δικαστικές αποφάσεις που την εμποδίζουν. Όμως υπάρχει και μια δεύτερη γραμμή άμυνας για τη δημοκρατία, με άλλα χαλινά κι αντίβαρα που περιορίζουνε την εξουσία. Είναι οι θεσμοί που λέγονται εκλογές, αντιπολίτευση, ελευθεροτυπία και κοινή γνώμη. Έτσι η εξουσία, δεν μπορεί ανεξέλεγκτα να κάνει ό,τι θέλει, ή τουλάχιστον, όχι για μεγάλο διάστημα.
Δεν άργησε να φανεί η ατέλεια της δημοκρατίας: ενώ είναι η πιο δίκαιη λύση, είναι συγχρόνως ασταθής, και πρέπει συνεχώς να ισορροπεί ανάμεσα σε δυο εκτροπές: απο τη μια πλευρά την αταξία κι απο την άλλη τον αυταρχισμό.

Ο ένας κίνδυνος…
…είναι η αταξία κι η ακυβερνησία. Σ’αυτά αναφέρονται κάποιοι, όταν λένε λ.χ. «πού είσαι Παπαδόπουλε, να κρεμάσεις δυο στο Σύνταγμα», θέλοντας έτσι να πουν ότι τα στραβά θα διορθωθούν όταν υπάρχει φόβος. Ο Αντώνιος Μιαούλης γράφει το 1829 ότι τον καιρό της τουρκοκρατίας, ο Καπουδάν Πασάς (αρχηγός του στόλου) διόρισε έναν κυβερνήτη στην Ύδρα, και «δια να βάλη την ευταξίαν ο Πλοίαρχος Γ. Βούλγαρης την πρώτην φοράν, ότε ήλθε να διοικήση την Ύδραν, εσκότωσεν από το ξύλον τον πρώτον ατακτήσαντα Μαυροπαίδην λεγόμενον.» Γιατί ατάκτησε ο Μαυροπαίδης; Μήπως καλώς έπραξε; Ποιός τον κατηγόρησε; Ποιός τον υπεράσπισε; Κι αν δεν είχε διοριστεί ο Βούλγαρης, δεν ήξεραν οι καραβοκύρηδες της δημογεροντίας να διατηρούν την τάξη; Φυσικά ξέρανε. Όμως για όλα αυτά, δεν λέει τίποτε ο Μιαούλης διότι – γι’αυτόν όπως για τον Βούλγαρη, τον Παπαδόπουλο και τόσους άλλους – αυτό που μετράει, είναι οι εντυπώσεις απο την ατσάλινη πυγμή. Τους νοιάζει η σταθερότητα, ακόμα κι αν διαφθείρει την κοινωνία και στηρίζεται στην αδικία.

Ο άλλος κίνδυνος…
…είναι η εκχώρηση στους επιστάτες, που λένε στον πολίτη «άσε το σε μας, εσύ ξένοιασε!» Εδώ η εκτροπή γίνεται διακριτικά, όπως με τις σιωπηλές αρρώστειες, λ.χ. το διαβήτη, τη νεφροπάθεια ή τον καρκίνο. Τότε, οι θεσμοί της δημοκρατίας λειτουργούν τυπικά ενω στην ουσία είναι άρρωστοι.
Έχουμε λοιπόν αυτό το παράξενο δίλημμα: Λύση σταθερή και άδικη. Ή λύση ασταθής και δίκαιη. Οπότε το ζητούμενο είναι να διαχειριστούμε την αστάθεια, μιάς και αναγκαστικά συνοδεύει τη δημοκρατία.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: