4c30 Νους

4c30 Νους

Ο υπηρέτης νους
Ο διχασμός του νου
ΝουςΑ και νουςΒ
Η ασυμμετρία στο νου
Ο νους και τα πάθη
Πού βρίσκονται οι αντιθέσεις

Ο υπηρέτης νους
Στην πιο απλή μορφή, το κάθε πλάσμα είναι ένας ζωντανός σωλήνας.
Τα φυτά. Η πάνω άκρη ρουφά τον ήλιο, η άλλη ριζώνει στη γη. Το θέλω είναι τόσο δυνατό που τρυπά και το τσιμέντο.
Τα ζώα. Απο τη μπροστινή τρύπα ο σωλήνας ρουφά τις τροφές του. Απο την πισινή διώχνει ό,τι μένει και παράγει τα μωρά του. Τριγύρω στο στόμα είναι τα σύνεργα για να ψηλαφεί, να μυρίζει, να βλέπει την τροφή και να εντοπίζει τους κινδύνους. Αυτά τα σύνεργα υπηρετούν τα θέλω τού σωλήνα και τα ονομάσαμε νου.
Χάρη στο νου του, ο άνθρωπος είναι το μόνο πλάσμα που μπορεί να βλέπει την απίθανη ομορφιά του κόσμου και την Άβυσσο μπροστά του.

Ο διχασμός του νου
Ο νους υπηρετεί τα πάθη σε όλα τα ζωντανά. Στον άνθρωπο κάνει κάτι παραπάνω: φαντάζεται και βλέπει τα αόρατα. Εκεί συναντά την Άβυσσο – τη γνώση πως θα πάψει να υπάρχει, μια γνώση που απαιτεί απο το νου να φτιάχνει άμυνες. Πώς να πολεμήσει την Άβυσσο; Αυτή δεν είναι άγριο ζώο, πλημμύρα, κλεψιά. Οι απλές γνωστές άμυνες δεν έχουν πέραση. Χρειάζεται κάτι εντελώς καινούργιο. Ν’ακυρώσει αυτό που έμαθε: πως είναι μετέωρος, ένα κεράκι πρόσκαιρο στο αχανές πέλαγος.
Εδώ μπροστά στο στρίμωγμα ο νους διχάζεται. Ένα μέρος υπακούει: για να διώξει το φόβο μετακινεί τον ορίζοντά σου, για να τον ελέγχει χτίζει τη μεταφυσική και τις θρησκείες. Ένα άλλο μέρος διαφωνεί: κρίνει το φόβο, αρνείται την αυταπάτη.

ΝουςΑ και νουςΒ
Τι σημαίνουν αυτά τα δυο μέρη του νου; Ας ονομάσουμε το ένα νουςΑ και το άλλο νουςΒ. Δες τα σαν δυο δίδυμα κεφάλια πάνω στο ίδιο σώμα.
Ο νουςΑ είναι πρόθυμος. Προστατεύει τον άνθρωπο, γεννά υπόσχεση κι ελπίδα, αυταπάτη και παρηγοριά. Πότε γλυκός και πότε φωνακλάς, χαϊδεύει το συναίσθημα και πείθει. Στηρίζει μια τέχνη του βίου που όταν δεν την κινούν τα βάναυσα πάθη, την κινεί η φυγή. Ο νουςΑ είναι συμπαθής και πονηρός. Ξέρει πώς να μαντρώνει το νουΒ στο όνομα ενός ανώτερου σκοπού, και ν’αποκοιμίζει την κριτική σκέψη όπως είδαμε στο Βυζάντιο και στο Ισλάμ.
Ο νουςΒ παράγει κριτική σκέψη, δείχνει τα ασυμβίβαστα, τα αδιέξοδα, θυμίζει την Άβυσσο, αγχώνει τον άνθρωπο. Κρίνει το νουΑ και τα πάθη που υπηρετεί. Σαν παιδί που ντρέπεται για τη δουλικότητα τού γονιού του. Ο διαυγής νουςΒ κρίνει τον στρατευμένο νουΑ. Μιλά μέσα απο αυτούς που κοιτάνε κατάματα την Άβυσσο: Εκκλησιαστής, Όμηρος, Θουκυδίδης, Bosch, Goya, Dostoevsky, Camus. Στοχαστές που βλέπουν πλάι στην Άβυσσο και σε αντίστιξη, την ομορφιά της ζωής, το τραγικό της μεγαλείο. Δείχνουν την ανασφάλεια της μεταφυσικής, που άλλοτε είναι παρηγοριά και άλλοτε τυραννία που ξινίζει τη ζωή. Το κάνουν μελαγχολικά διότι ξέρουν πως θα τους ζέσταινε κι αυτούς μια αυταπάτη, θα τους προστάτευε μια λήθη.

Η ασυμμετρία στο νου
Ο νουςΑ κάνει την εύκολη δουλειά και κυριαρχεί στους αυτόματους πιλότους της ανθρώπινης ζωής.
Ο νουςΒ είναι κουραστικός, φορτώνεται την άχαρη δουλειά. Τα μη και τα πρέπει, τις αναστολές που συγκρατούν τα θέλω, τους θεσμούς, το σχοινί που δένει τον Οδυσσέα για ν’ακούει τις σειρήνες δίχως να εξοντωθεί.
Οι πιο πολλοί αποφεύγουμε το νουΒ που αν τον δεχόμασταν, ο κόσμος θα ήταν ίσως καλύτερος. Συχνά ο νουςΒ είναι ατροφικός και ο νουςΑ δεσπόζει. Προπαντός σε καιρούς ταραγμένους όπως δείχνει ο Θουκυδίδης. Ο νουςΑ και ο νουςΒ αφηγούνται διαφορετικά τον κόσμο, παράγουν αλλιώτικες τέχνες του βίου, αλλιώτικη τόλμη, αλλιώτικη αλληλεγγύη, αλλιώτικες αγωγές και αφηγήσεις, αλλιώτικο πολιτικό χαρακτήρα (βλ. «Καποδίστρια / Μαυρομιχάλη»).

Ο νους και τα πάθη
Τι σχέση έχει ο νους με τα πάθη; Ο νους κυβερνά τα πάθη, λένε οι ορθολογιστές με τον Καρτέσιο τον 17ο αιώνα. Ο νους είναι σκλάβος των παθών, λένε οι εμπειρικοί με τον Χιούμ τον 18ο αιώνα. Έχουν πιο δίκιο οι εμπειρικοί. Τα θέλω φτιάξαν το νού για υπηρέτη: Τη λογική που ξέρει να δικαιολογεί και το άσπρο και το μαύρο. Την αντίληψη που δείχνει στο θέλω τι μπορεί να θέλει. Το πάθος παίρνει αποφάσεις κι ο νουςΑ τις θεμελιώνει.
Τα πάθη κινούν τον κόσμο με το νου ως υπηρέτη. Αλλού είναι πιστός υπηρέτης: Βυζάντιο, Ισλάμ. Αλλού δεν είναι τόσο πιστός διότι κρίνει τα αφεντικά: αμφισβητεί τις οδηγίες τους και τα νοήματα που κυριαρχούν. Φτιάχνει άλλα νοήματα και προτείνει άλλες συμπεριφορές, δεμένες με ευγενέστερα πάθη.

Πού βρίσκονται οι αντιθέσεις
Όταν γίνεται λόγος για την ανθρώπινη φύση, συνήθως αναφέρουν την αντίθεση ανάμεσα σε δυο πόλους: τα πάθη και το νου, το συναίσθημα και τη λογική, το Διόνυσο και τον Απόλλωνα. Αυτά υποστηρίζει ο νουςΑ και το «λόμπυ» του δυισμού. Το σχήμα είναι αληθοφανές. Όμως είναι μια λάθος διάγνωση που οδηγεί σε λάθος συνταγές.
Η εμπειρία δείχνει πως η πραγματικότητα χαράζει αλλιώς τη διαχωριστική γραμμή. Στον ένα πόλο τοποθετεί τη βάναυση μορφή του πάθους μαζί με το νουΑ. Και στον άλλο πόλο, την ευγενή μορφή του πάθους μαζί με το νουΒ.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: