4c40 Νοήματα

c40 – ΝΟΗΜΑΤΑ

c40.10 – Νοήματα και πραγματικότητα
Τι είναι τα νοήματα
Πώς χρησιμεύουν τα νοήματα
Διολίσθηση των ορισμών
Κινεζικά και Δυτικά νοήματα
c40.20 – Γλώσσα και πραγματικότητα
Η γλώσσα δείχνει
Η γλώσσα δανείζεται
Η γλώσσα κρύβει
Η γλώσσα αντιστρέφει
c40.30 – Τα αυτονόητα και πώς αλλάζουν
Πώς αποκτούνται τα αυτονόητα;

c40.10 – Νοήματα και πραγματικότητα

Γιατί όποιος κοιτά τα σύννεφα – ή «διαβάζει» τον καφέ – βλέπει συχνά μορφές, γνωστά σχήματα που μοιάζουν με πρόσωπα ή ζώα; Διότι ο νους αυτόματα ζητά να δώσει ένα νόημα στο σχήμα που συναντά, ακόμα κι αν είναι τυχαίο. Αυτός ο αυτοματισμός του νου γεννήθηκε στα πρώτα ζωντανά απο την ανάγκη ν’αναγνωρίζουν εγκαίρως τους κινδύνους: η σκιά πιο πέρα μοιάζει με εχθρό, άρα να λάβω τα μέτρα μου, ακόμα κι αν είναι απλώς ένας θάμνος.

Σήμερα ο ίδιος παλιός αυτοματισμός προσπαθεί να βάλει τάξη στο χαοτικό κουβάρι του κόσμου. Αξιολογεί τις εξηγήσεις που προσφέρονται – της δεξιάς, της αριστεράς, της θρησκείας, της αναρχίας – και αν αυτές δεν αρκούν, αναζητά πιο βαθιές εξηγήσεις όπως συνωμοσίες και εξωγήινους.

Αυτή η ικανότητα του νου, να ερμηνεύει αόριστα σχήματα, είναι δίκοπο μαχαίρι: απο τη μια παράγει χρήσιμη γνώση και απο την άλλη παράγει αυταπάτη.

Τι είναι τα νοήματα
Τα πάθη κατοικούν μέσα σου και πεθαίνουν με τον κάθε άνθρωπο. Ενώ τα νοήματα υπάρχουν έξω απο σένα, ανεξάρτητα, ένα ολόκληρο σύμπαν. Γεννιέσαι ανάμεσα στα νοήματα του τόπου σου, κολυμπάς μέσα τους και σε διαποτίζουν. «Δικός σου» είναι αυτός που γεννιέται στα ίδια νοήματα. «Ξένος» αυτός που γεννιέται σε τόπο με άλλα νοήματα. Στα νοήματα συνυπάρχουν γνώση και πλάνη, σοφία και αυταπάτη. Δίχως νοήματα, τα πάθη είναι τυφλά, κουφά, βουβά. Αλλά μπορούν να τυφλωθούν, να κουφαθούν και να βουβαθούν – και χάρη στα νοήματα.

Πώς χρησιμεύουν τα νοήματα
Επικοινωνείς. Δείχνεις με λέξεις τον κόσμο που είναι έξω απο σένα και μέσα σου. Τα πάθη έχουν ανάγκη τα νοήματα. Τα νοήματα έχουν ανάγκη τις λέξεις. Αν χειρίζεσαι καλά τις λέξεις, μπορείς να καθοδηγείς τα πάθη.
Κρίνεις αν τούτο είναι καλό κι εκείνο κακό; Με βάση τα κριτήρια σου, το σύστημα αξιών που εφαρμόζεις. Για παράδειγμα η ταπεινότητα είναι αρετή στο Χριστιανισμό ενώ δεν ήταν στην εποχή του Ομήρου.
Μαθαίνεις. Με τα νοήματα ρωτάς και μαθαίνεις: τι; πώς; γιατί; Δεν ρωτάνε όλοι – είναι κι αυτοί που δεν νοιάζονται κι εκείνοι που τα ξέρουν όλα.
Αφηγείσαι. Ώστε να μην υπάρχει «κενό νοήματος» για σένα. Για να ξέρεις το νοήμα της ζωής και τού κόσμου.
Συμμετέχεις. Σκέψου τους ακροατές που τους αγγίζει το τραγούδι τών Boney M «Rivers of Babylon». Εκατομμύρια που νιώθουν ταύτιση και συγκινούνται. Είναι η δική τους Ιλιάδα και Οδύσσεια μαζί.
Ελέγχεις. Προπαντός αν ξέρεις πώς να «καδράρεις» το νόημα, όπως δείχνει εδώ η διολίσθηση των ορισμών:

Διολίσθηση των ορισμών
Άλλοτε ήταν αυτονόητο ότι η οικονομία υπηρετεί τη πολιτική και τη κοινωνία. Όμως τα τελευταία χρόνια διαδίδεται μιά νέα αντίληψη που υποτάσσει την πολιτική και την κοινωνία στην οικονομία. Αυτό γίνεται με τη διολίσθηση των ορισμών. Όποιος μετακινεί τα όρια μπορεί να ιδιοποιείται ό,τι του συμφέρει και ν’αποποιείται τα υπόλοιπα, λ.χ. να ιδιοποιείται αγαθά που είναι κοινό κτήμα της ανθρωπότητας, όπως λ.χ. χρήσιμες ποικιλίες φυτών και σπόρων, ή ακόμα και το ανθρώπινο γονιδίωμα. Έτσι μπορεί να διευρύνει την έννοια της ιδιοκτησίας προς όφελος επιχειρήσεων και σε βάρος του συνόλου.

Ανάλογα λειτουργεί και η αντίστροφη διαδικασία. Για παράδειγμα, τα προϊόντα μιάς επιχείρησης είναι δικά της αλλά όχι τα απόβλητά της, ιδίως αν προκαλούν βλάβες στην υγεία ή στο περιβάλλον. Εδώ συμφέρει στον εκτροπέα μια στενότερη έννοια ιδιοκτησίας, που χρεώνει τα δαπανηρά παρεπόμενα σε αμέτοχους τρίτους.

Έτσι έρχονται σε αντιπαράθεση δυό αντίθετες αντιλήψεις του κόσμου. Το διακύβευμα είναι το εξής: ποιοί χαράζουν τη διαχωριστική γραμμή του επιτρεπτού ή μη – και υπέρ τίνος;

Κινεζικά και Δυτικά νοήματα
Στο βιβλίο του «Παράκαμψη και πρόσβαση: στρατηγικές νοήματος στην Κίνα και την Ελλάδα» ο Francois Jullien προσπαθεί να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο οι Κινέζοι αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Συγκρίνοντας κείμενα της κλασικής γραμματείας των δυο πολιτισμών, δείχνει οτι οι Έλληνες εφαρμόζουν τη μετωπική σύγκρουση ενώ οι Κινέζοι προτιμούν την πλάγια σύγκρουση, τόσο στον πόλεμο όσο και στον τρόπο που διαλέγονται.

Αυτό συμβαίνει, σύμφωνα με τον Jullien, διότι στους πρώτους αιώνες της αρχαίας Κίνας η μεγάλη πολιτική αστάθεια έσπερνε τον τρόμο και ανάγκαζε τους διαφωνούντες να εκφράζονται καλυμμένα, με προφυλάξεις και περιφράσεις. Έτσι, με τον πλάγιο τρόπο, μπορούσαν και να εκφράζονται και να κρατούν μια «πισινή». Όταν αργότερα τον 3ο αιώνα π.Χ. σταθεροποιήθηκε η αυτοκρατορική εξουσία, αυτός ο τρόπος αυτοσυντήρησης είχε πια καθιερωθεί ως ο αυτονόητος τρόπος επικοινωνίας. Όχι μόνο στην πολιτική αλλά και στη φιλοσοφία και στη λογοτεχνία. Εδώ βοηθούσε και το γεγονός ότι οι Κινέζοι δεν γνώρισαν ποτέ άλλο καθεστώς απο τη μοναρχία και δεν μπορούσαν να διανοηθούν άλλου είδους διακυβέρνησης.

Μήπως η παραπάνω εξήγηση μπορεί να φωτίσει τις ανάλογες καταστάσεις στη Βυζαντινή και την Οθωμανική αυτοκρατορία; (ενότητα 2b, «Τα πειράματα της Ιστορίας«).

c40.20 – Γλώσσα και πραγματικότητα

Ο κόσμος δεν έχει δικό του Λόγο. Υπάρχει ανεξάρτητα απο αυτά που λέμε, που πιστεύουμε ή που αρνούμαστε. Όμως πολλοί πιστεύουν πως η αλήθεια και το ψέμα αφορούν την πραγματικότητα, όχι το Λόγο. Και ζητούν, αλλάζοντας τη γλώσσα ν’αλλάξουν την πραγματικότητα, όπως μαρτυρούν ο Θουκυδίδης και ο Όργουελ.

Η γλώσσα δείχνει
Το μεσημέρι λες τη λέξη «νύχτα» κι ο άλλος βλέπει τι εννοείς. Λες «εκδίκηση» κι ο άλλος βλέπει το πάθος ή τον υπολογισμό σου. Όμως αρκεί να μιλάτε την ίδια γλώσσα για να είσαι σίγουρος πως ο άλλος εννοεί το ίδιο με σένα, όταν λέει λέξεις όπως αρετή, πατρίδα, δικαιοσύνη;

Η γλώσσα δανείζεται
Κάποιες στιγμές μπορεί να σού λείπουν οι λέξεις. Νιώθεις κάτι, δεν ξέρεις πώς να το πεις για να μοιραστείς αυτό που νιώθεις. Πώς θα βρεις τα λόγια για εκφράσεις πώς νιώθεις, τι εννοείς; Το πιο εύκολο είναι να τα δανειστείς. Απο ένα τραγούδι.μια παροιμία ή απο έναν επιδέξιο νοηματοδότη.

Η γλώσσα κρύβει
Συχνά μπορεί να συγκαλύπτει τα λάθη μας. Πρόσεξε την εξήγηση που ακολουθεί. Ο µάστορας που είχε αφήσει αφύλακτη µιά σκάλα, διηγείται στον εργοδηγό τι συνέβη: «Καθαρίζαµε την αποθήκη και ακουµπήσαµε τη σκάλα µαζί µε κάτι άλλα πράγµατα στο καµαράκι. Τού φτιάξανε την πόρτα ή ακόµα; Και όταν πήγαµε να την ξαναπάρουµε, είχε εξαφανιστεί. Φτού, λέµε -ήταν µπροστά κι ο Αγγελής- πού να πήγε; Να, Ρώτα και τον Αγγελή, ήταν εκεί όταν είδαµε πως έλειπε». Ο μάστορας εναλλάσσει τις κλίσεις για να δείξει τους δυο πόλους: τις δικές του ενέργειες, καθ’ όλα άψογες -υπάρχει και µάρτυρας- και την πράξη της σκάλας, που πήγε και χάθηκε. Ετσι, όταν συµβεί κάποιο λάθος, η γλώσσα που µάθαµε θα το βοηθήσει να γίνει -και να παραµείνει- αόρατο. Δέν µπορεί να υπάρξει κάτι, εαν γλωσσικά δεν µάς ταιριάζει.

Η γλώσσα αντιστρέφει
Προσέξτε δυό οµάδες λέξεων: «χρήµα, συµφέρον, συµβιβασµός;» και «ύπαιθρος, λαός, κράτος;». Η πρώτη οµάδα περιέχει λέξεις υποτιµητικής χροιάς, για έννοιες που τις κανακεύουµε. Ενώ η δεύτερη οµάδα περιέχει έννοιες που στην πράξη τις υποβιβάζουµε αλλά που τις τιµούµε στα λόγια. Αυτή είναι η πανίσχυρη δύναµη τής γλώσσας, που λειτουργεί ως πέπλο και ως προστασία.

c40.30 – Τα αυτονόητα και πώς αλλάζουν

Τα αυτονόητα άλλων εποχών: Στις Σπέτσες το 1955 συνέβη κάτι πρωτοφανές: κατέβηκαν ο Χ και η Ψ και ήταν χέρι-χέρι. Όλοι το συζητούσανε, δεν είχε ξαναγίνει. Ακόμα σήμερα κάποιοι κατεβαίνουν στο μόλο με μια πλαστική σακούλα και κάτι ρίχνουν στη θάλασσα. Διότι το ψωμί που περίσσεψε στο σπίτι δεν το πετάμε στα σκουπίδια. Η γη είναι το κέντρο του κόσμου και ο ήλιος γυρίζει τριγύρω. Η γη είναι επίπεδη κι αν φτάσεις στην άκρη, θα πέσεις στο κενό. Είμαστε απόγονοι του Περικλή. Της γυναίκας προορισμός είναι τα παιδιά και το σπίτι. Υπάρχει ένα υπερπέραν. Κάποια πλάσματα επικοινωνούν μέσω τού πνευματισμού. Οι Βόρειοι είναι εργατικοί, οι Μεσογειακοί τεμπέληδες. Μια κοπέλα πρέπει να είναι παρθένος μέχρι να παντρευτεί. Κάψτε τους αιρετικούς.

Πώς αποκτούνται τα αυτονόητα;
Υπάρχει ένας ψυχικός μηχανισμός που στην Ελλάδα παράγει Έλληνες και στη Γερμανία Γερμανούς. Εκεί όπου μεγαλώνεις μαθαίνεις τις αντιλήψεις και συμπεριφορές τού τόπου, αποκτάς δηλαδή τη δική του αγωγή ζωής. Αυτή παράγει και την εθνική συνείδηση και ιδιαιτερότητα. Η αγωγή χρησιμοποιεί δημόσια υλικά – όπως τόπο, γλώσσα και συλλογική μνήμη – που δένουν με τα προσωπικά βιώματα του καθενός. Αυτό το αυτονόητο, η εθνική ταυτότητα, αποτελείται απο μυριάδες ατομικών ταυτοτήτων. Θα επιβιώνει ως συλλογική αντιλήψη μόνο όσο ζεί στο νού των ατόμων και περνά από τη μιά γενιά στην άλλη. Η πατρίδα κι η σημαία θα συγκινούν όσο το θέλει η κοινωνία. Αλλιώς θα είναι είναι αδρανή υλικά, χώμα και πανί.

Responses

  1. Δεν συμφωνώ ότι «τα τελευταία χρόνια διαδίδεται μια νέα αντίληψη που υποτάσσει την πολιτική και την κοινωνία στην οικονομία». Απλά η αντίληψη που αρχίζει να διαφαίνεται είναι ότι η πολιτική και η κοινωνία δεν μπορούν να αγνοούν τους νόμους της οικονομίας – όπως κάνουν στην Ελλάδα για πολλά χρόνια!
    Κώστας Πετρόπουλος


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: