4c70 Ηθική

4c70 – ΗΘΙΚΗ

4c70.20 Ηθική, κοινωνία και θρησκεία
Οι θρήσκοι είναι πιό ηθικοί;
Υπάρχει ηθική χωρίς θρησκεία;
Η ηθική χρειάζεται τη μεταφυσική;
4c70.30 Την ξέρεις την μεταφυσική σου;
Έλεος και φόβος
Τραγική αντίληψη της ζωής
Φλογίτσες στο πέλαγος
4c70.40 Αξιές και συμπεριφορές
Όλα δεν είναι «σχετικά»
Στον κοινό τόπο μιλάμε την ίδια γλώσσα
4c70.50 Οι διχάλες
Η συμπεριφορά ταιριάζει στις αξίες σου;
Η ευγενική ασυνέπεια
Η καθημερινή ζωή δοκιμάζει τις αξίες
Πώς τηρείς τα προσχήματα
4c70.70 Σκοπός και μέσα
Δρόμος ηθικής νίκης
Δρόμος ανάγκης με δικαιολογίες
Δρόμος τραγικής ανάγκης

4c70.20 – Ηθική, κοινωνία και θρησκεία

Πώς θα έμοιαζε ο κόσμος αν ήταν ο άνθρωπος καλός από τη φύση του; Θα υπήρχε το κακό; Θα χρειαζόταν αυτό που λέμε ηθική; Όμως υπάρχει το κακό, υπάρχει η ηθική, υπάρχουν και οι θρησκείες. Μα τι σχέση μπορεί να έχει η ηθική με τη θρησκεία; Αυτό ρωτούσε ο Σωκράτης στο Δίλημμα του Ευθύφρονα:

Η ηθική συμπεριφορά είναι καλή επειδή την αγαπούν οι θεοί,
ή αγαπούν οι θεοί την ηθική συμπεριφορά επειδή είναι καλή;

Άλλοι πάνε πιό πέρα: ο Θεός έφτιαξε τον άνθρωπο ή ο άνθρωπος έφτιαξε το Θεό, σύμφωνα με τις ανάγκες του; Έχει σημασία η διαφορά κι αξίζει να τη δούμε.

Οι θρήσκοι είναι πιό ηθικοί;
Αυτοί που φέρονται σωστά, είναι οι θρήσκοι; Κι αυτοί που δεν φέρονται σωστά, είναι οι άθρησκοι; Ο Χριστιανός πάει συχνά στην εκκλησία, ο Μουσουλμάνος στο τζαμί. Νηστεύουν, δίνουν στο παγκάρι. Ο Βραχμάνος σκουπίζει τη γη μπροστά του μήπως πατήσει ένα μυρμίγκι, ο Σιίτης αυτομαστιγώνεται στην Ασούρα και ο Φιλιππινέζος το Πάσχα. Ο καθένας κάνει όσα ζητά η θρησκεία του. Είναι όμως πιό ηθικός απο τους άλλους που δεν κάνουν τίποτε απ’όλα αυτά;

Υπάρχει ηθική χωρίς θρησκεία;
Λένε πολλοί θρήσκοι πως δίχως θρησκεία θα είχαμε χάος. Όμως τα καλά και τα κακά υπήρχαν πριν τις θρησκείες και ανεξάρτητα απο αυτές. Τις αξίες του καλού τις βλέπουμε σε συμπεριφορές όπως λ.χ. αγάπη, αλληλεγγύη, αυτοθυσία, δικαιοσύνη, προσφορά, συμπόνοια. Τις αξίες του κακού σε συμπεριφορές όπως λ.χ. μίσος, αδιαφορία, εγωϊσμό, αδικία, απληστία, σκληρότητα.
Με η χωρίς θρησκεία, οι καλοί θα φέρονται καλά και οι κακοί κακά. Αλλά οι καλοί θα φερθούν κακά μόνο όταν η θρησκεία τους προστάζει. Το βλέπουμε στους θρησκευτικούς πολέμους και στα σχίσματα.

Η ηθική χρειάζεται τη μεταφυσική;
Δεν συνδέουν όλες οι θρησκείες την ηθική με τη μεταφυσική, με το υπερπέραν, το υπέρτατο νόημα, την αιώνια ζωή. Εκείνες που το έκαναν, αυτοπαγιδεύτηκαν. Διότι συνέδεσαν την ηθική με τη μεταφυσική. Και τώρα που ξεθωριάζει η μεταφυσική, απαξιώνεται μαζί της και η ηθική.

4c70.30 – Την ξέρεις την μεταφυσική σου;

Απέναντι στα δικά σου θέλω είναι τα θέλω των πραγμάτων, δηλαδή τα πειράματα που κάνει η τύχη με τους ανθρώπους. Πόσο μακρυά μπορείς να κρατάς την Άβυσσο – το σεισμό ή τον πόλεμο, το νοσοκομείο, το θάνατο, το βαρύ κι αναπάντεχο συμβάν; Τέτοια πράγματα συμβαίνουν στους άλλους και τα κοιτάς στις ειδήσεις ή στις δραματικές ταινίες. Δεν θες να νιώσεις στο πετσί σου τέτοια βιώματα, αλλά τα θες ως συγκινήσεις. Απο τη μια να ζεις στο σήμερα, σαν το σπουργίτι, να μην ξέρεις τι κακό σε περιμένει. Και απο την άλλη να βλέπεις την τραγική όψη της ζωής, το θέλω των πραγμάτων που ανατρέπει το θέλω των ανθρώπων.

Έλεος και φόβος
Έτσι, καθώς κοιτάς την τηλεόραση, κεντάς τη μεταφυσική σου με τα δυο νήματα που – σύμφωνα με τον Αριστοτέλη – δένουν την αρχαία τραγωδία: το έλεος και το φόβο. Το έλεος που σε βάζει στο πετσί του παθόντος, και το φόβο για ό,τι μπορείς εσύ να πάθεις. Η οθόνη φέρνει κάθε μέρα ένα νέο τραγικό πρωταγωνιστή, που τον χτυπά η συμφορά, και σού θυμίζει πως αυτός θα μπορούσε να είσαι εσύ – χτύπα ξύλο! Αυτά τα νήματα σού δείχνουν την κοινή μας μοίρα, που τη θυμίζει κι η νεκρώσιμη ακολουθία: είδον τα οστά τα γεγυμνωμένα και είπον. Άρα τις εστι, βασιλεύς ή στρατιώτης, ή πλούσιος ή πένης, ή δίκαιος ή αμαρτωλός;
Το έλεος και ο φόβος είναι συναισθήματα – πάθη – που πλάθουν τα ηθικά σου κριτήρια. Με αυτά κρίνεις αν κάποιος φέρεται σωστά. Είναι η ρίζα της ηθικής που στηρίζεται στον κόσμο των ανθρώπων. Έτσι μπορεί κάποιος, ακόμα κι αν αγνοεί τη θρησκεία, να φέρεται πιο ενάρετα απο πολλούς που θρησκεύονται εντατικά.

Τραγική αντίληψη της ζωής
Απο όλα τα ηθικά συστήματα, το πιο διακριτικό είναι η τραγική αντίληψη της ζωής. Μια αντίληψη που δεν ζητά να πείσει. Είναι μια προσγειωμένη ηθική που δεν έχει ανάγκη απο θρησκεία. Στηρίζεται στη γνώση πως από το μηδέν ερχόμαστε, στο τίποτε καταλήγουμε, κι όμως μπορούμε εμείς οι φθαρτοί κι ατελείς, να δίνουμε στον κόσμο νόημα και στη ζωή σκοπό. Να ζούμε ήρεμοι πάνω στην άβυσσο. Βαριά η γνώση, αντίδοτο στην αυταπάτη, και σοβαρεύει τους ανθρώπους. Αυτή την αντίληψη, κανείς δεν τη διεκδικεί, αλλά πολλοί τη διδάσκουν. Ορίστε μερικοί που προτιμώ: Εκκλησιαστής και Όμηρος. Θουκυδίδης κι Ευριπίδης. Σέξπηρ και Ντοστογιέφσκι. Ιερώνυμος Μπος και Γκόγια. Ντωμιέ και Μπρέγκελ. Καβάφης και Έλιοτ. Παπαδιαμάντης και Καμύ. Μαχφούζ και Γιουρσενάρ.
Την τραγική γνώση της ζωής, δεν τη νιώθουν όλοι. Πολλοί ζουν αδιάφοροι κι αμέριμνοι. Άλλοι την αρνούνται συνειδητά. Ζητούν ένα σύμπαν πιο ζεστό: αντί για την Άβυσσο, έναν πατέρα πανίσχυρο και πάνσοφο που τιμωρεί και αμείβει. Οι θρησκείες του Γιαχβέ, του Χριστού και του Μωάμεθ, η μια μετά την άλλη, είπαν πως η μοίρα δεν είναι τυφλή και κοινή για όλους· κάποιοι θα προτιμηθούν. Και πήγαν απο το καλό στο καλύτερο με τις διαδοχικές τελειοποιήσεις των δογμάτων τους: Χαρεντίμ, Αναμορφωτές, Ορθόδοξοι, Καθολικοί, Κόπτες, Μαρωνίτες, Μορμόνοι, Αγγλικανοί, Ευαγγελιστές, Σουνίτες, Σιίτες. Σε μάς τους Έλληνες, το δόγμα των Χριστιανών Ορθοδόξων λέει πως οι νεκροί θ’αναστηθούν και πως θα γίνει διαλογή των καλών απο τους κακούς. Ενώ η λαϊκή σοφία λέει πως μια είναι η ζωή και τέρμα:

Δώσ’ του δώσ’ του δώσ’ του πέρα, δώσ’ του φουστανιού σου αέρα
δώσ’ του δώσ’ του και ας πάει, τούτη η γη θε να μας φαει
Τούτη η γη με τα λουλούδια, τρωει νιους και κοπελούδια
Τούτη η γη που την πατούμε, ούλοι μέσα θε να μπούμε

Πρόσεξε μια σημαντική διαφορά. Οι οργανωμένες εκκλησίες προτάσσουν η καθεμιά το δικό της «πιστεύω», ένα δόγμα που ξεχωρίζει την καθεμιά απο τους δικούς της αιρετικούς και αποστάτες. Ενώ η τραγική αντίληψη του κόσμου είναι μια απλή μεταφυσική δίχως δόγμα, που μπορεί να συνυπάρχει με οποιαδήποτε θρησκεία.
Η τραγική αντίληψη δεν είναι κατ’ανάγκη άθεη. Ίσως υπάρχει Θεός, ίσως και όχι· η κάθε θρησκεία Τον περιγράφει αλλιώτικο. Αν υπάρχει, ξέρει να πώς να με κρίνει· δεν ζητά τη γνώμη των ιερέων. Κι αν δεν υπάρχει, μάς λείπει· αλλά δεν θα φερθώ αλλιώτικα απ’ό,τι ήδη φέρομαι.

Φλογίτσες στο πέλαγος
Την τραγική αντίληψη του κόσμου την περιγράφει, καλύτερα από τα λόγια, ένα έθιμο. Δες τι κάνουν τα παιδάκια στις Σπέτσες κάθε 1η Σεπτεμβρίου στην παραλία του Αγίου Μάμα. Φτιάχνουν αυτοσχέδια καραβάκια από ξύλο, φελιζόλ και πλαστικές μπουκάλες και τα στολίζουν με σημαίες και λουλούδια. Πάνω τοποθετούν τα κεριά. Καθώς σουρουπώνει, τα παιδιά ανάβουν τα φιτίλια κι αφήνουν τα καραβάκια να τα πάρει το κύμα. Νυχτώνει και βλέπεις πάνω στη θάλασσα να τρεμοσβύνουν άπειρες φλογίτσες, μέχρι που χάνονται στο σκοτάδι. Αυτό το έθιμο αποτυπώνει τον κύκλο της ζωής, τον ίδιο κάθε χρόνο, μέσα στον πιο μεγάλο κύκλο. Τώρα φέρνεις τα παιδιά σου, και μετά θα φέρνουν αυτά τα παιδιά τους. Κι ύστερα θα χαθεί κι η δική σου φλογίτσα μακριά στο κύμα. Είναι μια αντίληψη πιο παλιά από τις θρησκείες. Την εκφράζει μια απλή εικόνα: όλες οι φλογίτσες μαζί στην ίδια θάλασσα.
Αυτή την εικόνα της κοινής μας μοίρας, αυτό το μελαγχολικό σύμπαν, οι πιο πολλοί το δέχονται δίχως αυταπάτες. Κάποιοι δεν το αντέχουν· λαχταρούν να μη σβύσει ποτέ το δικό τους κεράκι. Απο όλα τα θέλω της διάκρισης, είναι το πιο απελπισμένο: ζητάνε να εξαιρεθούν απο την κοινή μας μοίρα.

c70.40 – Αξίες και συμπεριφορές

Πώς ξέρεις αν τούτο είναι Καλό κι εκείνο Κακό; Το ξέρεις με τα κριτήρια σου, τις αξίες που εφαρμόζεις. Για παράδειγμα η ταπεινότητα είναι αρετή στο Χριστιανισμό ενώ δεν ήταν στην εποχή του Ομήρου.
Τις αξίες τις βρίσκεις και στους κανόνες όπως τις Δέκα Εντολές, τις προσταγές που λένε στους ανθρώπους πώς να φέρονται ηθικά λ.χ. «Ου φονεύσεις» – σεβάσου τη ζωή του άλλου, «Ου κλέψεις» – σεβάσου και την ιδιοκτησία του.
Μετά τον Ιουδαϊσμό ήρθαν οι άλλοι μονοθεϊσμοί. Ο Χριστιανισμός έφερε τις δικές του αξίες όπως το «αγαπάτε αλλήλους» και το Ισλάμ τις δικές του όπως την υποταγή στο Θεό («Ισλάμ» σημαίνει υποταγή). Κατόπιν ήρθαν οι φεουδαρχικές αξίες. Οι αστικές αξίες. Οι ρομαντικές αξίες. Ύστερα, οι μεγάλες ιδεολογίες με τις δικές τους: ο διαφωτισμός την ελευθερία, ο σοσιαλισμός την ισότητα, ο φασισμός την ατσάλινη πυγμή. Υπάρχει και η άλλη πλευρά του κόσμου, με τις αξίες λ.χ. του Κονφούκιου ή του Βούδα και τις παραλλαγές τους.

Όλα δεν είναι «σχετικά»
Κάποιος που ακούει για όλες αυτές τις αξίες και βλέπει πώς διαφέρουν, ίσως βγάλει το αφελές συμπέρασμα πως «όλα είναι σχετικά». Πράγματι, θα δει πυξίδες που κοιτάνε προς αντίθετους ορίζοντες. Αλλά στάσου λίγο πιο έξω απο το κουβάρι. Κλείσε τ’αυτιά σου, να μην ακούς τι λένε, και άνοιξε τα μάτια για να βλέπεις τι κάνουν. Τότε θα δεις, ότι ενώ στα λόγια υπάρχει μια τεράστια ποικιλία, στην πράξη οι συμπεριφορές είναι πάνω-κάτω οι ίδιες. Διότι τέτοια είναι η φύση του ανθρώπου.
Πάρε για παράδειγμα την αξία «δικαιοσύνη» και δες πώς στέκει. Θα είχαμε αντίληψη για τη δικαιοσύνη αν δεν υπήρχε αδικία; Ή αν προτιμούσαμε την αδικία; Η εμπειρία λοιπόν της αδικίας, μάς κάνει να προτιμάμε τη δικαιοσύνη: ζητάμε οι νόμοι να είναι ίδιοι για όλους κι οι δικαστές να είναι δίκαιοι. Αλλά μάς δείχνει και κάτι άλλο η εμπειρία (που μπορεί να είναι απο προσωπικό βίωμα, αλλά κι απο την εμπειρία άλλων, που σού τη μεταδίδουν). Μάς δείχνει λοιπόν πως οι νόμοι λειτουργούν πιο ευνοϊκά για τους πιο ισχυρούς. Έτσι, σχηματίζουμε την αντίληψη για τη δικαιοσύνη: ότι είναι κάτι πολύτιμο, ακόμα κι αν οι νόμοι δεν εφαρμόζονται πάντα δίκαια.
Βλέπουμε έτσι κάποιες βασικές αξίες, που μάς τις κληροδοτούν οι αιώνες της ιστορίας μας. Και παράλληλα, για αυτές τις αξίες, η εμπειρία δείχνει τι συμβαίνει στην πράξη. Άρα και πώς φερόμαστε.

Στον κοινό τόπο μιλάμε την ίδια γλώσσα
Κάποιες αξίες λοιπόν, τις ζούμε στο πετσί μας. Είναι δεμένες με την ηθική και τη μεταφυσική μας: δηλαδή τους κανόνες του ορθού και του λάθους και την αντίληψη για το σκοπό της ζωής μας. Αποτελούν το δικό μας «κοινό τόπο». Άν ο δικός σου «κοινός τόπος» είναι και ο δικός μου, τότε μιλάμε την ίδια γλώσσα, ανήκουμε στο ίδιο «εμείς», στην ίδια αντίληψη για τον κόσμο. Όμως αυτό δεν συμβαίνει σε όλους. Κάτι που είναι για σένα φυσικό κι αυτονόητο, μπορεί να είναι για μένα ξένο κι ενοχλητικό. Μπορεί να’μαστε γείτονες, αλλά να μη ζούμε στον ίδιο «κοινό τόπο». Οπότε, τι θα συμβεί όταν δυο αντίθετοι «κοινοί τόποι» διεκδικούν το ίδιο χώρο;

c70.50 – Οι διχάλες

Η διχάλα είναι το άνοιγμα της γωνίας ανάμεσα στις αξίες και τις συμπεριφορές. Ανάμεσα στην πυξίδα και την κίνηση. Ανάμεσα σε όσα λέω ότι κάνω, και σε όσα κάνω. Σκέψου πώς το είπε ο προσεκτικός παπάς: «να κάνεις όπως λέω, όχι όπως κάνω».
Ο σκύλος ασκεί μια συμπεριφορά που λέγεται αφοσίωση δίχως να ξέρει πως αποτελεί αξία. Η γάτα ασκεί την περιέργεια κι η μαϊμού την εκδίκηση δίχως να ξέρουν ότι στους ανθρώπους είναι νοήματα. Τη συμπεριφορά του ανθρώπου την κινούν η φύση και η αγωγή του. Πότε μαζί και πότε αντίθετα το ένα στο άλλο.

Η συμπεριφορά ταιριάζει στις αξίες σου;
Άλλο η διδασκαλία με τα λόγια και άλλο με τις πράξεις. Ό,τι λες, αυτό κάνεις. Όπως πιστεύεις, έτσι ενεργείς. Ό,τι κάνεις είναι σύμφωνο με τις αρχές σου. Αλλού ανοίγεις μια διχάλα που τη λένε ασυνέπεια αν έχει μικρό άνοιγμα, διγλωσσία και υποκρισία αν μεγαλώνει ώσπου τα έργα να είναι αντίθετα με τα λόγια.

Η ευγενική ασυνέπεια
Μπορεί το άνοιγμα της διχάλας να είναι καλό; Για να στηρίζει την καλοσύνη ή την επιείκια; Μπορεί το κλείσιμό της να είναι κακό; Τι λέει το διήγημα με τον Άγιο Φανούριο για την υπερβολή της ειλικρίνειας. Ή ακόμα η ιστορία τού H H Munro για τον ομιλούντα γάτο Tobermory που επαναλαμβάνει όσα ακούει.

Η καθημερινή ζωή δοκιμάζει τις αξίες
Πού δοκιμάζονται οι αξίες; Στην ανάγκη για εξουσία ή για προστασία. Στην άσκηση της εξουσίας. Στην αγορά, με το χρήμα. Στην ανατροπή, το ναυάγιο, την αρρώστια, το θάνατο. Και στην καθημερινή ζωή.
Το «πρέπει» – δηλαδή τις αξίες – το χρησιμοποιείς κάθε μέρα. Αν όχι για τη συμπεριφορά σου, ίσως για τη συμπεριφορά των άλλων. Όταν λες λ.χ. ότι αυτή φέρθηκε σαν γαϊδούρι, σημαίνει ότι την κρίνεις με την αξία που λέγεται «αμοιβαιότητα», και τη βρίσκεις λειψή. Διότι αν της φέρεσαι σωστά, «πρέπει» κι αυτή να φέρεται σωστά· αλλιώς είναι γαϊδούρι. Οι αξίες λοιπόν – αμοιβαιότητα, ισότητα, ου κλέψεις κλπ – είναι πυξίδες που δείχνουνε το «πρέπει». Θα ήθελες όλοι ν’ακολουθούν την πυξίδα, κι εσύ μαζί· αλλά μπορεί και να μην την ακολουθήσεις, αν έτσι το φέρουν τα πράγματα. Τα πράγματα! Δηλαδή ένα στρίμωγμα, ένας πειρασμός, ένα πάθος. Διότι αλλιώς μιλάς για τις αξίες κι αλλιώς τις εφαρμόζεις, αν ζοριστείς. Όχι πάντα, κι όχι όλοι. Όμως η εμπειρία της ζωής λέει πως πρέπει να το περιμένεις.

Πώς τηρείς τα προσχήματα (κάπου να συζητήσουμε γιατί τηρείς τα προσχήματα.
Βλ. και 4c50 «Πότε προστατεύεις την πρόσοψη του άλλου»
)
Συνειδητά, λίγοι πάμε αντίθετα στις αξίες. Κάνεις πως τις τηρείς, έστω κι αν τις καταργείς στην πράξη. Τηρείς τα προσχήματα. Παίζεις ρόλο, δείχνεις κάτι που δεν είσαι. Αρκετοί σκέφτονται, «μισώ την ισότητα, δεν θέλω δικαιοσύνη, ζητώ προτίμηση». Αλλά δεν θα το πουν έτσι κυνικά.
Μήπως δεχόμαστε πως η διχάλα ανάμεσα σε ό,τι λέμε και ό,τι κάνουμε είναι κάτι φυσικό, αλλά μάς δυσκολεύει να το λέμε ανοιχτά; Προτιμάς να είσαι υποκριτής αντί για κυνικός. Ευτυχώς. Μην ξεχνάμε πως και η ευγένεια είναι ένα είδος διχάλας: «Ω, πολύ χαίρομαι που σε βλέπω!»
Άραγε υπάρχει κάποιος άγραφος νόμος, του τύπου «όσο πιο μεγάλη η υποκρισία, τόσο πιο σημαντική η αξία;» Ή κάποιος άλλος νόμος, ότι «όσο πιο πολύ δοκιμάζεται μια αξία, τόσο πιο μεγάλη η υποκρισία»;
Η διχάλα στηρίζει και την εκμετάλλευση. «Ου κλέψεις» (η αξία). Όμως είσαι κόμμα, θες λεφτά. Εκβιασμοί, δώρα, μίζες, ομόλογα. «Ου φονεύσεις» (η αξία). Όμως νοθεία σε τρόφιμα, φάρμακα, κι ανταλλακτικά μαϊμού για τ’αεροπλάνα.
Αν είσαι μάστορας, θα χτίσεις μια διπλή διχάλα για να κρύβεις τον κυνισμό σου. Πρώτα, λες ότι ζητάς το καλό του άλλου, ή του συνόλου. Κι ύστερα, εφαρμόζεις τυπικά μιαν αξία που είναι υπεράνω υποψίας, λ.χ. νόμο, δημοκρατική διαδικασία κλπ. Μιάς και τηρείς τα προσχήματα, μπορείς να στριμώξεις τον καθένα, δίχως να τού δίνεις πάτημα να σε πει ούτε υποκριτή ούτε κυνικό. Για παράδειγμα:

Νόμος – λυπάμαι, δεν μπορώ διότι έτσι γράφει ο νόμος.
Συμφωνία – τι να σου κάνω, αφού υπέγραψες σύμβαση.
Δημοκρατία – έγινε δημοκρατικά.
Ομαδικότης – εδώ δουλεύουμε ομαδικά.
Ευθύνη – έχουμε ισολογισμό εταιρικής ευθύνης.

c70.70 – Σκοπός και μέσα

Ο καλός σκοπός δικαιολογεί τα κακά μέσα; Ένας τύραννος λ.χ. κάνει κάθε ατιμία για να μη χάσει την εξουσία του. Πώς να τον ρίξεις; Πολεμάς ηθικά ή πολεμάς άτιμα; Κάτι ανάλογο αντιμετώπισαν οι Σύμμαχοι στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο κατά της Γερμανίας και της Ιαπωνίας. Υπάρχουν τρεις δρόμοι.

Δρόμος ηθικής νίκης
Επιμένεις στις ηθικές μεθόδους: σεβασμό, τιμιότητα, ειλικρίνεια, συνέπεια. Δεν αρκούν. Η αδικία επικρατεί άδικα. Χάνεις πρακτικά, κερδίζεις ηθικά. Η ηθική σου νίκη είναι κούφια: φυγή κι αυταπάτη.

Δρόμος ανάγκης με δικαιολογίες
Αγωνίζεσαι με τα ποταπά μέσα του αντιπάλου: ψέμα, σοφιστεία, γλύψιμο, εκβιασμό, απάτη. Αλλά θες και να τα δικαιολογείς ηθικά. Λες λ.χ. «δεν το’θελα αλλά με αναγκάζουν να φερθώ έτσι». Ή ακόμα, «το κάνω για το καλό της ανθρωπότητας». Και βέβαια το κλασικό «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα» ή το «κατ’οικονομίαν» που βρήκαν οι θρησκείες. Τότε νιώθεις πως είσαι εντάξει να παραβιάζεις τις αρχές σου.

Δρόμος τραγικής ανάγκης
Χρησιμοποιείς τα όπλα τους. Κάνεις και συ πράξεις σιχαμένες. Γιατί να μην είσαι πιο δόλιος απο αυτούς; Να τους φέρεις σε απόγνωση και παραίτηση; Έχεις όμως τη δύναμη να μη δικαιολογείς τον εαυτό σου;
Όταν δεν στρέφεις το άλλο μάγουλο, γίνεσαι σαν τον αντίπαλό σου. Σού προκαλεί φρίκη αυτό το στρίμωγμα: ή να προδώσεις την ηθική σου (στον σκοπό) ή να προδώσεις την ηθική σου (στα μέσα). Ό,τι και να κάνεις χάνεις. Τότε ο νους κάνει πέρα και ο θυμός αποφασίζει. Πολεμάς «για το γαμώτο». Με ανοιχτά τα μάτια και με πόνο. Επιμένει ο νους να σε δικαιολογήσει. Αλλά η δικαιολογία δεν σβύνει την άθλια γεύση της ασχημίας.
Την ασχημία ως τραγική ανάγκη, την εξηγεί ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου στο βιβλίο του «Άγιον Όρος». Γράφει για τον Νικηφόρο Φωκά, που τα είχε βάλει με τους επιστάτες της θρησκείας: τα μοναστήρια που τα κατέλαβε η «νόσος της απληστίας» και την εκμετάλλευσή τους από ράθυμους, φυγόστρατους κι ερασιτέχνες, ένα πλήθος που είναι ολέθριο για το κράτος. Λέει λοιπόν ο Παπαντωνίου: «Η ανάποδη όψη του βασιλέως του Βυζαντίου είναι ο καλόγερος. Ο βυζαντινός άνθρωπος της ενέργειας έχει μαζί του και την αποταξία του – το τάμα του! Γι’ αυτό οι «ήρωες» του Βυζαντίου ήταν αληθινοί φιλόσοφοι. Περιφρονούσαν το τάλαντό τους και το σκοπό τους – την ενέργεια. Βέβαια δεν έπεφταν να πεθάνουν. Ενεργούσαν από τραγική ανάγκη. Κυνηγούσαν τον κίνδυνο. Έφταναν στο θρίαμβο. Έσερναν πίσω τους σκλάβους βασιλείς. Είχαν όμως βαθειά συνείδηση της ασχημίας που χρειάζεται για να φθάσει ο άνθρωπος στην επιτυχία και περιφρονούσαν την επιτυχία όσο κι άν τα θυσίαζαν όλα για να την κατακτήσουν. Αυτά τα άτομα, αυτοί οι άρπαγες του θρόνου, οι άνθρωποι του πολέμου, κράτησαν την εξουσία και έσωσαν το Βυζάντιο πιστεύοντας βαθύτατα στη ματαιότητα της ενέργειας. Η ενέργεια σκοπός, η ενέργεια σπορ, η ενέργεια λύσις, καθώς την εννοούν οι κυριαρχικοί τύποι, το να ενεργεί κανείς για να σωθεί από την ανία, ήταν γι’ αυτούς ελάχιστα σοβαρό πράγμα. Η ανάγκη τους έφερνε στην πράξη και στον κίνδυνο.»

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: