4c75 Θρησκεία

4c75 Θρησκεία

4c75.10 Η θρησκεία καλύπτει ζωτικές ανάγκες
Απαντά σε ανάγκες προσωπικές
Απαντά σε ανάγκες κοινωνικές
4c75.20 Σχέση με την ιερότητα και την πίστη
Ιερότητα
Ψυχολογική διάσταση: η πίστη ως αισιοδοξία
Κοινωνική διάσταση: πίστη σε πρόσωπο ή θεσμό
Μεταφυσική διάσταση: η θρησκευτική πίστη
Ποιός είναι πραγματικά πιστός;
4c75.30 Οι επιστάτες της θρησκείας
Το λεξιλόγιο της θρησκείας
Θρησκεία και ψυχολογία
Θρησκεία και θεραπεία
Τι παράγουν οι επιστάτες της θρησκείας
Ο Χριστός στο Τολέδο
4c75.40 Οι ζηλωτές

4c75.10 Η θρησκεία καλύπτει ζωτικές ανάγκες

Γιατί υπάρχουν παντού θρησκείες; Τόσο πολλές και με αγεφύρωτες διαφορές; Διότι στον κάθε πολιτισμό η κοινωνία ακούει το νοηματοδότη: άγιος, απόστολος, προφήτης, φιλόσοφος. Bούδας, Λουκάς, Παύλος, Μωάμεθ, Φραγκίσκος, Καλβίνος.
Ο νοηματοδότης πείθει διότι πιάνει βουβές ανάγκες και τις εκφράζει με λέξεις και έννοιες όπως: αμαρτία, διάβολος, κόλαση, κρίση, μετάνοια, παράδεισος, πειρασμός, συγχώρεση, σωτηρία.

Απαντά σε ανάγκες προσωπικές
– την ανάγκη για ιερότητα
– την ανάγκη ν’ανήκεις σ’ένα σύνολο
– το φόβο του θανάτου
– την ανάγκη για αυθεντία, παρηγοριά κι ελπίδα

Απαντά σε ανάγκες κοινωνικές
– κανόνες για να ζούμε μαζί στην κοινωνία
– συμμετοχή με τελετουργία στον κύκλο της ζωής
– τι να κάνεις όταν σε αδικούν
– ποιά θέση έχεις στις πυραμίδες της κοινωνίας
– πώς να φέρεσαι με τους αιρετικούς κι αλλόδοξους

4c75.20 Σχέση με την ιερότητα και την πίστη

Ιερότητα
Πριν απο τη θρησκεία και πέρα απο αυτή, υπάρχει η δίψα για ιερότητα. Την περιγράφει ο Διονύσης Καψάλης: «Στον ουρανό δεν έζησα ποτέ μου κι όμως θυμούμαι κι εύχομαι το φώς του». Ο Julian Barnes το λέει αλλιώς: «Δεν πιστεύω στο Θεό αλλά μού λείπει».
Γι αυτή τη δίψα συζητούσε η παρέα.
Εφήμερος: Είδα χτες την ταινία του Βέντερς, με τους άγγελους στο Βερολίνο. Τι άγγελοι; Απεσταλμένοι του Θεού, καθόλου με αγγελική μορφή, δυο μαντράχαλοι με το παλτό τους, αόρατοι για τους θνητούς. Πλησιάζουν αυτούς που πονάνε, προσπαθούν να τους παρηγορήσουν. Πότε το πετυχαίνουν και πότε όχι. Με πιάσανε τα δάκρυα, μη γελάς.
Πιστός: Μα ξέρω πως δεν πιστεύεις στο Θεό.
Εφήμερος: Λάθος. Έχω ανάγκη να υπάρχει κάτι ιερό, πιο πάνω απο μάς. Το αναζητώ στη θρησκεία αλλά δεν το βρίσκω. Βλέπω τον άλλο που πιστεύει, ζηλεύω τη σχέση που έχει με το Θεό. Θέλω να νιώσω κι εγώ αυτή την ειλικρινή πλάνη, χωρίς να ξέρω πως είναι πλάνη.
Ζηλωτής: Αν με ακούσεις προσεκτικά, μπορώ να σε πείσω πως υπάρχει Θεός.
Εφήμερος: Δεν κατάλαβες. Θέλω να τον νιώσω όχι με τη λογική αλλά με την καρδιά μου, όμως δεν μπορώ.
Ζηλωτής: Δεν έχει δεν μπορώ, είναι που δεν θες. Φταις γιατί δεν είναι αρκετά δυνατό το θέλω σου. Ο Θεός σε προστάζει να πιστεύεις. Αν εσύ αρνείσαι τότε αρνείσαι την αλήθεια, είναι σαν να λες πως ο Θεός είναι ψεύτης.
Πιστός: Αν δείς πώς φέρεται στους άλλους, θα ξέρεις αν κάποιος αληθινά πιστεύει. Εσύ μιλάς με περιφρόνηση και κακία. Ενώ ο Εφήμερος φέρεται σαν αληθινός πιστός, κι ας το’χει καϋμό που δεν πιστεύει.
Εφήμερος: Νιώθω θλίψη που δεν υπάρχει ένας στοργικός Πατέρας. Στοργικός – και αν μπορούσε, δίκαιος. Όταν περνά μια μαύρη σκέψη, χτυπώ ξύλο. «Παναγιά μου!» λέω μέσα μου στις λαχτάρες. Κάτι μέσα μου ζητά το υπερφυσικό. Το νιώθω σαν νοσταλγία αλλά δεν είναι η σωστή λέξη.
Πιστός: Ακόμα ζει το υπερφυσικό σε άλλους τόπους. Με Θεό, αγίους, αγγέλους, διαβόλους και βρυκόλακες. Στους δικούς μας τόπους έχει ξεμακρύνει. Δεν ξέρω αν είναι για καλό ή για κακό.

Η πίστη γεννιέται και κατοικεί στην καρδιά, όχι στο νου. Είναι κι αυτή ένα από τα πάθη που τον ένα τον κάνει να πιστεύει στο Θεό, τον άλλο στην τραγικότητα της ζωής και τον τρίτο στο τίποτε.

Ψυχολογική διάσταση: η πίστη ως αισιοδοξία
Είναι η πίστη πως η καθημερινή ζωή σου θα συνεχιστεί. «Ποιός μπαίνει σε καράβι, ποιός παντρεύεται, ποιός κάνει παιδιά, ποιός σπέρνει στο χωράφι αν δεν ελπίζει ότι θα του έλθουν όλα καλά, ενώ ξέρει πως μπορεί να του συμβούν τα χειρότερα;» Έτσι το είπε ένας θεολόγος τού 2ου αιώνα μ.Χ., ο Ωριγένης.

Κοινωνική διάσταση: πίστη σε πρόσωπο ή θεσμό
Πέρα από την εμπιστοσύνη προς συγγενείς και φίλους, όπου όλοι γνωρίζεστε, τι άλλο υπάρχει; Εμπιστοσύνη στον άγνωστο που δεν διαθέτει έξωθεν μαρτυρία, καλή ή κακή; Ανάμεσα στους αγνώστους υπάρχουν ανάξιοι εμπιστοσύνης – όμως αν μένεις κουμπωμένος, τότε απομακρύνεις και τους σωστούς μαζί με τους πιθανούς ανάξιους. Αν το ριψοκινδυνέψεις, αν δείξεις πίστη ώστε να εκδηλωθεί ο άλλος, τότε δημιουργείς φιλίες και γνωριμίες που αλλιώς δεν θα υπήρχαν.
Εδώ η πίστη πως «κάτι» μπορεί να συμβεί, φέρνει αποτέλεσμα: το «κάτι» συμβαίνει. Να πώς το συνοψίζει ο φιλόσοφος William James (1842-1910): «Δημιουργείς μιά πραγματικότητα, επειδή πρώτα πίστεψες πως μπορούσε να υπάρξει».

Συζητάνε ο Εφήμερος και ο Πιστός.
Πιστός: Αν διαθέτεις τις παραπάνω μορφές της πίστης, τότε δεν είσαι αρνητικός, έχεις την ικανότητα να πιστεύεις. Δεν είσαι ανάπηρος.
Εφήμερος: Όμως η πίστη μου δεν έχει μεταφυσική διάσταση, όπως η δική σου.

Μεταφυσική διάσταση: η θρησκευτική πίστη
Κάποτε όλοι οι άνθρωποι γεννιόντουσαν ανάμεσα στα αυτονόητα της πίστης. Ο τόπος Ιερουσαλήμ γέμιζε όλο τον ορίζοντά τους. Ύστερα άρχισαν να αλλάζουν τα αυτονόητα. Η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός επανέφεραν τα νοήματα του τόπου Αθήνα.

Συζητάνε ο Εφήμερος και ο Πιστός.
Πιστός: Το μεταφυσικό δεν είναι πιά ο μόνος ορίζοντας. Είναι πλέον μιά επιλογή ανάμεσα σε άλλες μορφές πίστης που κι αυτές μοιάζουν με θρησκείες.
Εφήμερος: Και όμως ακόμα πολλοί διψούν για έναν τόπο Ιερουσαλήμ που να τους δίνει ελπίδα, παρηγοριά και νόημα. Αλλά γιατί δεν συζητούν με τις άλλες θρησκείες σε άλλες ηπείρους και με όσους κοιτούν άλλον ορίζοντα; Γιατί τους περιφρονούν με λέξεις φαρμακωμένες όπως άπιστος και άθεος;
Πιστός: Διότι κάποτε δεσπόζαμε ως το Άλφα και το Ωμέγα του κόσμου, ο λόγος μας ήταν εξουσία. Ενώ σήμερα είμαστε υποχρεωμένοι να πείθουμε με πράξεις, όχι με λόγια. Και με πράξεις όχι μόνο του Ιησού αλλά και με δικές μας. Κάτι που το ξεσυνηθίσαμε.
Εφήμερος: Ο τόπος Αθήνα είναι σήμερα πιό απαιτητικός από τον τόπο Ιερουσαλήμ. Σου δείχνει έναν ορίζοντα τραγικό, δίχως υποσχέσεις και σου ζητά να είσαι ηθικός και δίκαιος, να ζεις ενάρετα είτε υπάρχει είτε δεν υπάρχει Θεός – μπορεί ναι, μπορεί όχι, δεν το ξέρω και δεν αλλάζει τον τρόπο που φέρομαι.
Πιστός: Αλλά μόνο ο τόπος Ιερουσαλήμ δίνει απαντήσεις, ζεστασιά ανθρώπινη, παρηγοριά απέναντι στην Άβυσσο και υπόσχεση αθανασίας.
Εφήμερος: Ο καθένας με τον τρόπο του. Ο τόπος Αθήνα κοιτά κατάματα την Άβυσσο. Για παρηγοριά φέρνει ένα δώρο: την ομορφιά του εφήμερου. Για απαντήσεις, την ευθύνη του εφήμερου να μην αναβάλλει τα ουσιώδη για κάποιο καλύτερο μέλλον. Για ζεστασιά έχει το αίσθημα της κοινής μας μοίρας, που θύμισε ο Ξυνός στο Νιάρχο που έδειχνε την υπεροχή του: Ο ουρανός κι η θάλασσα έχουνε το ίδιο χρώμα, ο Νίαρχος και ο Ξυνός θα μπουν στο ίδιο χώμα.
Πιστός: Στην Αμερική το 70% πιστεύουν στο Θεό. Και το 45% πιστεύουν πως είναι λάθος η θεωρία της εξέλιξης, διότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο πριν 10.000 χρόνια.
Εφήμερος: Πιστεύουν ή λένε πως πιστεύουν; Αν το 70% πίστευε και εφάρμοζε τα διδάγματα της θρησκείας, τότε η Αμερική θα ήταν εντελώς αγνώριστη. Πώς ξέρεις αν κάποιος είναι πραγματικά πιστός; Αρκεί να το δηλώνει;
Πιστός: Δεν αρκεί. Χρειάζεται δέσμευση, προσωπική επένδυση, θυσία.

Ποιός είναι πραγματικά πιστός;
Συζητάνε ο Εφήμερος και ο Πιστός
Εφήμερος: Ανάμεσα σε όσους βλέπεις στην εκκλησία, στις γιορτές, πόσοι πραγματικά πιστεύουν στο Θεό και στη διδασκαλία του;
Πιστός: Λίγοι. Οι πιό πολλοί έρχονται για άσχετους λόγους, συνειδητά ή ασυνείδητα. Άλλος για την κοινή γνώμη, να δείχνει την ευσέβεια του. Για την παράδοση, την κοινωνικότητα, από συνήθεια. Γιά την τελετουργία, τα κεριά, τις ψαλμωδίες. Άλλος φορά τη θρησκεία σαν στολή για να διακρίνεται, να ανήκει σε κάτι που του δίνει νόημα, σ’ένα περιβάλλον με συνοχή και κανόνες.
Εφήμερος: Και τι πειράζει; Ανάγκες είναι κι αυτές.
Πιστός: Με πονά να βλέπω ανθρώπους που δείχνουν πιστοί ενώ δεν είναι.
Εφήμερος: Εννοείς ότι σκηνοθετούν τον εαυτό τους;
Πιστός: Ναι. Υπάρχουν δυό περιπτώσεις. Στη μιά ο άνθρωπος πλανάται και πιστεύει πως πιστεύει. Ζει το ρόλο του, είναι ειλικρινής. Η πρόσοψή του είναι ένα με το πρόσωπό του. Δεν υποκρίνεται, δεν επιστρέφει σ’έναν άλλον εαυτό όταν βρεθεί μόνος του. Εδώ θα βρεις και τον αθώο και τον φανατικό. Στην άλλη σκηνοθεσία, τον κινεί ο υπολογισμός, προσποιείται, είναι υποκριτής.
Εφήμερος: Μα πώς μπορεί να προσποιείται κάποιος τον πιστό;
Πιστός: Πιο εύκολα προσποιούμαι τον πιστό παρά τον λογικό. Όπως πιο εύκολα μπορώ να περάσω για ποιητής ή καλλιτέχνης, παρά για αθλητής ή μουσικός.

4c75.30 Οι επιστάτες της θρησκείας

Εξεπλάγη κανείς όταν έμαθε ότι ακόμα και ο πιο ενάρετος, ο πιο καλοπροαίρετος, όταν αποκτά εξουσία πάνω σε άλλους ανθρώπους, μπορεί να εκτραπεί; Έτσι είναι η ανθρώπινη φύση. Κάνε πως δεν βλέπεις την εκτροπή. Κρύψε την, καλλώπισέ την, δεν θα’πρεπε να υπάρχει.

Το λεξιλόγιο της θρησκείας
Η θρησκεία ασχολείται με τις ανάγκες της κοινωνίας: δικαιοσύνη, νόημα, απαντήσεις, πυξίδα, παρηγοριά απέναντι στην Άβυσσο, σεβασμό της ζωής, της ιδιοκτησίας, της οικογένειας. Αυτές της ανάγκες οι προφήτες τις νομιμοποιούν ως εντολές από μιά ανωτέρα Δύναμη. Ο Μωυσής παραλαμβάνει τις Δέκα Εντολές απ’ευθείας από το Θεό.
Οι 6 προστατεύουν την αρμονία ανάμεσα στους ανθρώπους και οι 4 προστατεύουν τη σχέση των ανθρώπων με την εκκλησία τους.
Η κοινωνία και η θρησκεία σχηματίζουν έναν κύκλο. Απο ένα σημείο και πέρα η θρησκεία με τους νοηματοδότες της πιάνει τα πιο ζωτικά νοήματα, που απαντούν σε βασικές ανάγκες, και τις ντύνει με το δικό της λεξιλόγιο. Διότι αυτοί που ξέραν γράμματα ήταν ιερείς και καλόγεροι, όχι ναυτικοί και οικοδόμοι. Έτσι έμαθε η κοινωνία να μιλά για τις ανάγκες της με το λεξιλόγιο της θρησκείας, ακόμα κι αν προστέθηκαν τα νεότερα λεξιλόγια που έφεραν ο διαφωτισμός, ο σοσιαλισμός, ο Δαρβίνος κι ο Φρόυντ.

Θρησκεία και ψυχολογία
Η οργανωμένη θρησκεία έμαθε πώς να πείθει τον άνθρωπο. Στηρίζεται σε αιώνες εμπειρίας και ψυχολογικής παρατήρησης. Να κάποια από τα ευρήματα που εφαρμόζει:
– Αν θες να διαδόσεις ηθικές εντολές, τις στηρίζεις καλύτερα με παραβολές παρά ως εντολές. Λ.χ. η παραβολή τού Καλού Σαμαρείτη στηρίζει τη συμπόνοια. Η παραβολή των εργατών του αμπελώνα, τη δικαιοσύνη.
– Άλλες μορφές πειθούς είναι η υπόσχεση της αμοιβής και η απειλή της τιμωρίας, λ.χ. Παράδεισος (με πρόθυμες παρθένες αν είσαι μουσουλμάνος) και Κόλαση με το αιώνιο πυρ.
– Όταν σε κοιτούν οι άλλοι θα φέρεσαι πιο ηθικά, παρά όταν ενεργείς κρυφά. Πώς να κρυφτείς απο τον παντογνώστη Θεό;
– Πρακτικοί οδηγοί για να θυμάσαι τα καθήκοντά σου, λ.χ. 10 εντολές, 23 τελώνια, ….
– Χρειάζεσαι βεβαιότητες και απαντήσεις – σου τις δίνει μια Αυθεντία.
– Μπροστά στην Άβυσσο, σε τρομάζει η σκέψη για το τέλος της ζωής. Θέλεις να συνεχίσεις, να της δώσεις νόημα.
– Ο άνθρωπος λαχταρά μια τάξη, να’ρθεί μιά δύναμη που θα επιβάλει αιδώ και ευπρέπεια, σεβασμό και δικαιοσύνη.

Θρησκεία και θεραπεία
Στο βιβλίο του «Ο θρίαμβος της θεραπείας: Χρήσεις της πίστης μετά τον Φρόυντ» ο Φίλιπ Ριφ (Philip Rieff) γράφει πως η νοοτροπία τού δυτικού κόσμου μπήκε σε μια νεα τροχιά κατά τις αρχές του 20ου αιώνα. Αυτό έγινε, λέει, με την ανάδυση της ψυχολογίας και της ψυχανάλυσης. Ως τότε κυριαρχούσε η θρησκεία με το κύρος και τους κανόνες του. Όμως την εκτόπισε απο τις νοοτροπίες η θεωρία τού Φρόυντ για τον ψυχισμό τού ανθρώπου: τον σκοπό του ανθρώπου; Θα τον βρεις στο υποσυνείδητο και όχι στη Βίβλο. Το καλό και το κακό; Το ορίζουν οι εσωτερικές ανάγκες και όχι οι εξωτερικοί κανόνες. Η δυσφορία και ο ψυχικός πόνος; Θεραπεύεται στον ψυχολόγο και όχι στον εκκλησιασμό.
Αυτό το νεο τρόπο σκέψης, ο Ριφ τον ονομάζει «κουλτούρα της θεραπείας». Λέει ότι σε αντίθεση με την παραδοσιακή κουλτούρα και τις απαγορεύσεις της, η κουλτούρα της θεραπείας βοηθά τον άνθρωπο να ελευθερωθεί απο τις αναστολές του, να καλλιεργεί την προσωπικότητά του και να ξεπερνά τα όρια του. Οπότε, προσθέτει, δεν υπάρχει κάποιος ανώτερος σκοπός και ο καθένας πια, ελεύθερα, αναζητά την προσωπική του ευδαιμονία. Έτσι, λέει ο Ριφ, η ψυχολογία εκτοπίζει τη θρησκεία, και αντί τού «εμείς» κυριαρχεί το «εγώ». Αν θες να συμφωνήσεις μαζί του, έχεις τρεις τρόπους:

Πρώτο, μπορείς να πεις ότι τα αυγά έσπασαν, οπότε πώς να μαζέψουμε τον κροκό; Μπορεί κάτι άλλο ν’αντικαταστήσει το ρόλο τού Θεού, τού κύρους και της πίστης; Όχι, απαντούν τα νεα ρεύματα του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, σε ανατολή και δύση.
Δεύτερο, μπορείς να διερωτηθείς πώς θα ήταν τα πράγματα σήμερα αν δεν είχε εκτοπισθεί η θρησκεία, αν δεν είχε γίνει η ζημιά. Θα ήταν αλλιώτικος ο κόσμος; Δεν θα είχαν γίνει οι παγκόσμιοι πόλεμοι, τα γκούλαγκ, τα κρεματόρια, το Δίστομο και τα Καλάβρυτα;
Τέλος, συμφωνώντας με τον Ριφ, μπορείς να συγκρίνεις τα χάλια του 20ου αιώνα με όσα συμβαίναν όταν κυριαρχούσε η θρησκεία και η πίστη, όπως οι θρησκευτικοί πόλεμοι και η Ιερά Εξέταση.

Τι παράγουν οι επιστάτες της θρησκείας
Τι παράγουν ως νοηματοδότες – διότι λειτουργούν και ως επιστάτες. Το πιο σημαντικό είναι ένα ατομικό αγαθό: η θεραπεία. [ ==> βλ. πιο πάνω]
Μήπως παράγουν και κάποιο κοινωνικό αγαθό – αναγκαίο και πολύτιμο – όπως λ.χ. καλοσύνη, αυτοθυσία, έμπνευση, το καλό παράδειγμα; Και μήπως το μεταδίδουν σε μιά εύλογη ακτίνα;
Όσον αφορά το ατομικό αγαθό που παράγουν – τη θεραπεία – έχουν ως ανταγωνιστές τους ψυχολόγους, τα περιοδικά και τις εκπομπές – γιατί όχι και τα γήπεδα.
Και το κοινωνικό αγαθό, που γι’αυτό διψά η τραγικότητα του κόσμου; Εδώ οι θρησκευτικές ιεραρχίες δείχνουν τη χειρότερη πλευρά της αλαζονικής επιστασίας.

Ο Χριστός στο Τολέδο
Την αλαζονεία της επιστασίας, στην κορυφή των εκκλησιών, τη δείχνει ο Ντοστογιέφσκι με την παραβολή τού Μέγα Ιεροεξεταστή. Εμφανίζεται ο Χριστός στο Τολέδο κι αρχίζει να κάνει θαύματα. Ο Μέγας Ιεροεξεταστής διατάζει να Τον συλλάβουν και Τού δηλώνει πως δεν Τον έχει πια ανάγκη η Εκκλησία.

4c75.40 Οι ζηλωτές

(…)

Advertisements

Responses

  1. Σχετικά με το 4c80.40 «Αθήνα και Ιερουσαλήμ» ο Κ.Α. παρατηρεί:
    (α) Μια άλλη διαφορά είναι πως στη «Ιερουσαλήμ» οι παραβάσεις (και οι τιμωρίες) είναι συλλογικές ενώ στην «Αθήνα» είναι ατομικές, αφορούν πρόσωπα. Τι σημαίνει αυτό άραγε για το θέμα «ευθύνη-ενοχή»;
    (β) Περιορίζεις την «Ιερουσαλήμ» στην Παλιά Διαθήκη και αφήνεις απ’έξω το Χριστιανισμό. Αν τον περιλάβεις, θα ισχύει το συμπέρασμά σου;

  2. Συνεχίζει ο Κ.Α. για τους τόπους «Αθήνα» και «Ιερουσαλήμ»: Καλώς είναι ασυμβίβαστοι. Έτσι πρέπει, διότι στηρίζει την ακεραιότητα και της θρησκείας και της κριτικής σκέψης. Είναι πονηρό να τα μπερδεύουμε.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: