5db30 Ασυμμετρία στην επιστασία

5db30 – ΑΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΑΣΙΑ

Οι επιστάτες είναι τα ανώτερα και μεσαία στελέχη του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα που ορίζουν την τροχιά τού μέλλοντος. Αυτοί, ένα 5% περίπου του πληθυσμού, καθοδηγούν τις επιλογές και των απο πάνω και των απο κάτω τους. Εκεί βρίσκονται οι ικανότεροι άνθρωποι της γης κι εκεί ζητά ν’ανέλθει η φιλόδοξη και ταλαντούχος νιότη.

Χάρη στη μόρφωσή του, ο επιστάτης είναι ικανός να βλέπει το γενικό συμφέρον, τον πλατύ ορίζοντα. Ταυτόχρονα βλέπει και το μερικό συμφέρον, έναν ορίζοντα στενό και σύντομο, ίσα όσο χρειάζεται για ν’απολαύσει πλούσιους καρπούς και να μη χρεωθεί τις παρεπόμενες ζημιές. Τα κίνητρα που τον ωθούν προς τον έναν ή τον άλλον ορίζοντα δεν έχουν την ίδια δύναμη κι επιρροή. Δεν είναι μόνο η ασυμμετρία ανάμεσα στα ευγενή και τα βάναυσα πάθη. Είναι και το ασθενές δίλημμα ανάμεσα στην προσωπική του ευτυχία και την ισορροπία τού κόσμου.

Το δίκτυο επιστασίας έχει ισχυρό συμφέρον να στηρίζει την αφήγηση της προόδου, τις προσδοκίες και την αυταπάτη. Η προδιάθεση για παραβατικότητα – στα ουσιαστικά, όχι στα τυπικά – φωλιάζει βαθιά μέσα του. Αυτό το δίκτυο που καθοδηγεί τον κόσμο δεν είναι ούτε «αυτοκρατορία» ούτε «πυραμίδα» με κάποια κεφαλή. Μάλλον τού ταιριάζει η ονομασία «το σύστημα», που αν είχε πρόσωπο θα χαμογελούσε βλέποντας αυτούς που αυτοβαφτίζονται «αντισυστημικοί».

Ας δούμε πώς λειτουργεί η επιστασία στα δημόσια πράγματα μιάς δημοκρατικής χώρας. Επιστάτες εδώ είναι η ενδιάμεση, η διοικούσα τάξη: δήμαρχοι, βουλευτές, υπουργοί που διορίζουν διευθυντές, επιτρόπους, συμβούλους και διοικητές. Ανάμεσά τους υπάρχουν σωστοί άνθρωποι και χάρη σ’αυτούς προχωρά ό,τι καλό γίνεται. Αυτό δεν σβύνει την βαριά ασυμμετρία: ο κακός επιστάτης έχει πιο δυνατά κίνητρα απο τον σωστό. Έχει πιο έντονο το «θέλω κυριαρχία» – ζητά ν’αυξάνει την προσωπική του εξουσία και βάζει τους θεσμούς να τον υπηρετούν αυτόν. Έτσι, οι σωστοί επιστάτες που υπηρετούν τους θεσμούς, βρίσκονται σε δεύτερη μοίρα. Ενώ πρέπει να τους στηρίζουμε, δεν ξέρουμε πώς. Ούτε ξέρουμε ποιοί είναι, αν δεν μάς το πει κάποιος απο μέσα. Κι έτσι ξαναρχόμαστε στο ίδιο παλιό ερώτημα: ποιός φυλάει τους φύλακες;

Το πρόβλημα είναι η εκχώρηση. Εκχώρηση είναι να δίνεις σε άλλον τα δικαιώματα που σού ανήκουν. Λ.χ. οι ιδιοκτήτες μιας επιχείρησης βάζουν έναν διευθυντή να τη διοικεί, και του εκχωρούν το δικαίωμα να ενεργεί για λογαριασμό τους, σαν να ήταν αυτός ο ιδιοκτήτης. Ο διευθυντής, ως επιστάτης, δεν είναι ιδιοκτήτης – απλώς ενεργεί στη θέση του. Το ίδιο ισχύει και στα δημόσια πράγματα, όπου ο επιστάτης ασκεί διαχείριση για λογαριασμό της κοινωνίας.

Πότε εκτρέπεται ο επιστάτης; Όταν δεν φοβάται τον ιδιοκτήτη. Όταν σε απατά κι εσύ τον αφήνεις. Όταν εσύ τον φοβάσαι, ενώ είσαστε χιλιάδες οι ιδιοκτήτες της πολιτείας, διότι αυτός ξέρει να σάς ξεμοναχιάζει έναν-έναν. Και υπηρετεί τον παραβάτη αντί να ελέγχει την εκτροπή του: νοθεία, ρύπανση, μονοπώλια, κλεψιά, απιστία.

Εκλέγουμε τους επιστάτες – όπως βουλευτές ή δημάρχους – και τους αμείβουμε για να διαχειρίζονται τα δημόσια πράγματα, δηλαδή την πολιτεία. Κι αυτοί με τη σειρά τους, διορίζουν τους επιμέρους διοικητές. Όλοι τους έχουν μια δουλειά που είναι δύσκολη και απαιτητική. Όποιος ασχοληθεί, θ’αμείβεται με κούραση, παρεξήγηση κι εχθρότητα. «Οι απο πάνω σού στρίβουν τ’άντερα κι οι απο κάτω το βιολί τους», όπως έλεγε ένας βουλευτής. Μια τόσο άχαρη δουλειά, θα έπρεπε – λογικά – να την αναθέτουμε με κλήρο. Σαν αγγαρεία: «Ωχ, κληρώθηκα ο φουκαράς να εκπροσωπώ την Αρκαδία!» Ή ακόμα: «Αμάν, μού δώσαν να διοικώ τα νοσοκομεία!».

Οι επιστάτες αυτο-επιλέγονται
Άν λοιπόν μοιράζαμε με κλήρο τις θέσεις της επιστασίας στα δημόσια πράγματα, τότε οι επιστάτες θα ήταν κανονικοί πολίτες που στρατεύονται για ένα διάστημα, κι ύστερα επιστρέφουν στο κουρείο, τον πάγκο, το ιατρείο και το σχολείο τους. Αλλά δεν είναι κανονικοί πολίτες. Ξεχωρίζουν διότι κυνηγούν τη δημόσια θέση. Είναι φιλόδοξοι που αυτοεπιλέγονται. Διότι οι θέσεις της επιστασίας μοιράζονται με το εκλογικό σύστημα και τα κόμματα. Αυτές οι θέσεις είναι πάντα λιγότερες απο τους υποψηφίους. Θα ξεχωρίσουν οι υποψήφιοι με το πιο επίμονο θέλω για εξουσία και διάκριση. Κι έτσι, το αιώνιο θέλω για κυριαρχία, βρίσκει νέους χώρους για να τρέφεται.

Αυτο-επιλέγονται λοιπόν οι επιστάτες γι’αυτές τις άχαρες δημόσιες θέσεις. Πέραν απο το μισθό έχουν την άλλη αμοιβή που προσδοκούν, εξουσία και διάκριση. Αναλαμβάνουν τα αξιώματα κι αρχίζουν ν’ανοίγουν μια διχάλα ανάμεσα στην υποχρέωσή τους και τις πράξεις τους. Αυτό μπορεί να συμβεί στον καθένα. Όμως αυτή τη διχάλα, πώς την αντιμετωπίζει ο επιστάτης;

Σπάνια την αντιμετωπίζει με ειλικρίνεια, να εξηγήσει πού λοξοδρομεί, γιατί αμελεί, πώς παρασύρεται και πού φταίει. Οι πολίτες το βλέπουν. Γι’αυτό και στις δημοσκοπήσεις για την αξιοπιστία, βαθμολογούν χαμηλά τους επιστάτες. Ο επιστάτης το ξέρει, αλλά είναι εγκλωβισμένος. Μη ξεχνάμε πως αυτο-επιλέχτηκε με τη δύναμη της φιλοδοξίας του. Μπήκε σ’ένα ρόλο που συνέχεια ερεθίζει το θέλω του για εξουσία. Αυξάνει την επιρροή του κι αυτό του δίνει ψυχική δύναμη. Το είπαν για τον Ταλλεϋράνδο, ισχύει για τον Αλκιβιάδη και τόσους άλλους ικανότατους: «Πού και πού συμπίπτει το συμφέρον της πατρίδας του με το προσωπικό του συμφέρον».

Οι δυο ρόλοι των θεσμών
Οι κυβερνήσεις περνούν, οι θεσμοί μένουν: εκλογές, κοινοβούλια και δημαρχεία, υπουργεία και οργανισμοί, δικαστήρια και νοσοκομεία. Λένε πως το Βέλγιο έμεινε μήνες δίχως κυβέρνηση και οι θεσμοί λειτουργούσαν ομαλά χωρίς τους υπουργούς.

Το κοινοβουλευτικό σύστημα της δημοκρατίας, όπως και κάθε θεσμός, έχει δυο ρόλους:

– τον σκοπό: να εκπληρώνει το σκοπό του καλύτερα απο τον «καλό βασιλιά»
– το μέσον: να εξασφαλίζει και να βελτιώνει τη δική του επιβίωση.

Ο δεύτερος ρόλος αναπόφευκτα γεννά την ασυμμετρία. Δίνει κίνητρα στον επιστάτη του δημοκρατικού συστήματος για να επωφελείται, να παραπλανεί και να συγκαλύπτει. Να δοκιμάζει ως πού μπορεί να φτάνει, νομότυπα και με ασυδοσία.

Όταν ο σκοπός υπηρετεί το μέσον αντί το μέσον να υπηρετεί τον σκοπό, έχουμε κατάχρηση εξουσίας και η εμπιστοσύνη χάνεται. Ο πολίτης δεν εμπιστεύεται τον επιστάτη (τον γλείφει όταν δεν είναι σε θέση να τον βρίζει) κι ο επιστάτης περιφρονεί τον πολίτη (τον γλείφει όταν δεν είναι σε θέση να τον αγνοεί).

Οι επιστάτες γνωρίζουν το σωστό
Καλά, θα πείς, πώς θες να έχω εμπιστοσύνη ότι οι αλεπούδες της πολιτικής θ’αλλάξουν μυαλά, και θα κάνουν όσα πρέπει;

Δεν χρειάζεται ν’αλλάξουν μυαλά, διότι ήδη ξέρουν τι είναι το σωστό. Είναι πιο σοφοί απ’ό,τι δείχνουν. Κουβεντιάζεις φιλικά με τον υπουργό και βλέπεις έναν άνθρωπο ρεαλιστή, ειλικρινή, σωστό. Τον ακούς να εξηγεί πώς λειτουργεί η κυβέρνηση και γιατί κάνει λάθη. Να δείχνει ποιός είναι ο σωστός δρόμος και γιατί δεν τον ακολουθούν, να ομολογεί τα ψέματα που λέει δημοσίως και γιατί τα λέει. Σχεδόν δεν πιστεύεις τ’αυτιά σου: αυτός που συνθηματολογεί με ξύλινη γλώσσα όταν μιλάει δημόσια, τώρα δεν τον αναγνωρίζεις! Το ίδιο συμβαίνει με τους πιο πολλούς πολιτικούς. Είναι ρεαλιστές, ξέρουν να κάνουν το σωστό, όπως ξέρουν να κάνουν και το στραβό. Αν επιλέγουν το Χ αντί το Ψ είναι θέμα πολιτικού κόστους, δηλαδή κινήτρων.

Απο τη μια πλευρά λοιπόν έχουμε τα κίνητρα που δίνουν οι ηγεσίες και τα ΜΜΕ, που ζητούν σκηνοθεσία, τσίρκο, δράμα, σύγκρουση, προτίμηση. Είναι κίνητρα πυκνά και εστιασμένα, θετικά κι αρνητικά· αλίμονο σε όποιον τ’αψηφεί. Παλιά στην Κωνσταντινούπολη, τυφλώναν αυτόν που φοβόντουσαν ή του κόβανε τη μύτη. Λίγα αλλάξαν σήμερα. Πάλι παραμονεύει η ταπείνωση και η αφάνεια.

Κι απο την άλλη πλευρά ο διχασμένος πολιτικός απορεί γιατί η κοινωνία δεν είναι πιο απαιτητική: «Γιατί δεν ξεσηκώνεστε, να μάς στριμώγνετε; Αναγκάστε μας να κάνουμε αυτά που πρέπει. Σταματήστε να κάνετε τα πρόβατα, και θα πάψουμε να κάνουμε το λύκο».

Κάτα πόσο κάτι τέτοιο είναι εφικτό, το ερευνούμε στο 5db50 «Ανάταξη της πολιτείας».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: