5db40 Ασυμμετρία στις ιδέες

db40 – ΑΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΙΣ ΙΔΕΕΣ

db40.40 – Τελεολογίες
db40.50 – Η δύναμη της ιδέας
db40.60 – Η δύναμη της προσδοκίας
db40.70 – Η αγωγή και οι διχάλες της
db40.80 – Νοηματοδότες, ένα δίκοπο μαχαίρι

db40.40 – Τελεολογίες

Έχει ο άνθρωπος κάποιον προορισμό στον κόσμο; Ναι, απαντούν οι τελεολογίες. Τις λέμε τελεολογίες διότι λένε πως ο κόσμος έχει κάποιο σκοπό (τέλος = σκοπός) και περιγράφουν το ρόλο του ανθρώπου σ’αυτό το μέγα σχέδιο.

Μια τελεολογία δεν είναι ατομική αφήγηση, όπως αυτές που αναζητάς λ.χ. απο ψυχολόγους και θεραπευτές όπως τον Chopra ή τον Coelho. Είναι μια συλλογική αφήγηση λ.χ. μια θρησκεία, μια πολιτική ιδεολογία ή ακόμα η αφήγηση του Διαφωτισμού για την ανθρώπινη πρόοδο. Οι θρησκείες προτείνουν τελεολογίες. Τελεολογία είναι και η ιδέα της προόδου: όλα θα γίνουν πιο καλά, πιο δίκαια, πιο ασφαλή. Είναι η πρόβλεψη του Μάρξ για την αναπόφευκτη επικράτηση του προλεταριάτου.

Τέτοιες αφηγήσεις για τελεολογία και πρόοδο, είναι φιλόδοξες και μυωπικές. Η καθεμιά θεωρεί πως μόνο αυτή λέει την Αλήθεια. Διαθέτουν οπαδούς. Ο ένας γιατί ανατράφηκε με μια αφήγηση κι ο άλλος γιατί προτίμησε κάποια που τον εκφράζει.

db40.50 Η δύναμη της ιδέας

Οι ιδέες μπορούν να παράγουν πράξεις. Τα νοήματα, τα αυτονόητα, οι προσδοκίες μπορούν να γίνουν μοχλός που κινεί τα γεγονότα. Παράδειγμα τέτοιων μοχλών: Ευαγγέλιο, Κοράνι, Λούθηρος, Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, Ελευθερία Ισότητα Αδελφότητα, Δαρβίνος και καταγωγή των ειδών, Φρόυντ και υποσυνείδητο, Μάρξ και νόμος της Ιστορίας, Mein Kampf, Παγκόσμια Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Τι είναι η ανδρική τιμή και και η τιμή των κοριτσιών; Γιατί άλλοτε η προσβολή της ξεπλυνόταν με αίμα και βιτριόλι; Αυτό συμβαίνει σήμερα σε άλλους τόπους. Γιατί όχι πια σε μάς; Διότι αλλιώς χτιζόταν χτες ο ανδρισμός σε μάς κι αλλιώς χτίζεται σήμερα. Ήταν κάτι αυτονόητο και όμως άλλαξε. Πώς αλλάζει το αυτονόητο; Ήρθε μια νεα ιδέα και εκτόπισε την αντίληψη που κυριαρχούσε. Αυτό που ήταν αυτονόητο έγινε απαράδεκτο, το αδιανόητο έγινε φυσιολογικό κι η ανθρώπινη ενέργεια βρήκε νέο δρόμο.

Πότε επαναστατεί μια κοινωνία; Όταν φτάνει στο απροχώρητο και πάει να σκάσει ή όταν αλλάζουν τα μυαλά και βλέπει αλλιώς τον κόσμο; Οι Σπέτσες μπήκαν στην Επανάσταση του 1821 όχι διότι υποφέραν αλλά διότι κάτι άλλαξε στις ιδέες, στην αντίληψη για την τάξη, για το πώς πρέπει να λειτουργεί ο κόσμος. Ο πιο σημαντικός αγώνας γίνεται στις ιδέες, όχι στους δρόμους. Όταν αλλάξουν οι ιδέες, αρκεί ένα απλό σκούντημα σαν αυτό που άνοιξε το σιδερόφρακτο τείχος του Βερολίνου.

Βολονταρισμός
Ακούμε συχνά το σύνθημα «να επισκευάσουμε τον κόσμο» (απο ρεφορμιστές) ή ακόμα «να επανιδρύσουμε τον κόσμο» (απο ριζοσπάστες). Ή ακόμα τους προέδρους μεγάλων κρατών να δηλώνουν πως «η βούληση μπορεί να νικήσει την αναγκαιότητα».

Βολονταριστής είναι εκείνος που αψηφεί τούς καταναγκασµούς τής πραγµατικότητας. Ενώ στον ρεαλισµό η πραγµατικότητα λαµβάνεται ως σταθερός συντελεστής και η βούλησή µου ως εξαρτηµένος, στον βολονταρισµό η βούλησή µου αποτελεί το σταθερό σηµείο αναφοράς από το οποίο εξαρτάται η πραγµατικότητα. Ετσι, ο βολονταρισµός ισχύει για όσους πιστεύουν πως η πραγµατικότητα είναι απλώς το αποτέλεσµα µιάς αντίθετης στρατηγικής (λ.χ. «το νέφος είναι πολιτικό») που θα καταπολεµηθεί µε την «πολιτική βούληση». Ο βολονταριστής ως πολίτης στέκει υπεράνω τών νόµων τού κράτους και ως κυβερνήτης υπεράνω τών οικονοµικών νόµων.

Εάν οργανώναµε το οικογενειακό µας άλµπουµ µε κριτήριο τον βολονταρισµό, θα βάζαµε δίπλα-δίπλα το «αποφασίζοµεν και διατάσσοµεν» ενός δικτάτορα πρωθυπουργού µε το «η Ελλάδα αποφάσισε» ενός δηµαγωγού. Παρά την αγεφύρωτη διαφορά τους στο πολιτικό επίπεδο, συγγενεύουν στο συναισθηµατικό, διότι και οι δύο ξεκινούν θέλοντας να επιβάλουν κάποιαν «ιδέα» στην απαράδεκτη πραγµατικότητα.

db40.60 – Η δύναμη της προσδοκίας

Η προσδοκία είναι μια προφητεία που απαντά ναι στον εαυτό της. Eίναι αναμονή για να εκπληρωθεί μια προφητεία. Eίναι ένα ισχυρό νόμισμα της ελπίδας ή του φόβου. Η προσδοκία – αρνητική ή θετική – βαραίνει στη ζυγαριά των πραγμάτων συχνά πιο πολύ απο την αντικειμενική αλήθεια. Αυτό που ο κόσμος πιστεύει ότι θα συμβεί, συχνά επηρεάζει αυτό που συμβαίνει στην πράξη. Αν πιστεύει λ.χ. πως οι τράπεζες θα ξεμείνουν απο λεφτά κι αρχίζει τις αναλήψεις, τότε πράγματι οι τράπεζες ξεμένουν. Ακόμα ένα βήμα αν κάνει ο νους, θα σκεφτεί πως αν αλλάξεις τις προσδοκίες των πολλών, μπορείς ν’αλλάξεις τον κόσμο.

Αλλά όχι πάντα. Προσδοκούσε ο Τζακ Λόντον το 1905: «Προσβλέπω σε μια εποχή που ο άνθρωπος θα προοδεύσει βασισμένος σε κάτι πιο σημαντικό και υψηλό απο το στομάχι του, που θα υπάρχει ένα ευγενέστερο κίνητρο που θα παρακινεί τους ανθρώπους απο το κίνητρο του εδώ και τώρα, δηλαδή, του στομαχιού. Διατηρώ την πίστη μου στην ευγένεια και την ηθική ανωτερότητα του ανθρώπου. Πιστεύω ότι η πνευματική καλοσύνη και η ανιδιοτέλεια θα επικρατήσουν, εκτοπίζοντας την χυδαία βουλιμία του σήμερα. Και εν κατακλείδι, πιστεύω στην εργατική τάξη.»

Η προσδοκία παράγει ενέργεια
Οι προσδοκίες δεν είναι γνώμες ή κριτήρια, είναι ιδέες με μεγάλη δύναμη. Όταν μπαίνουν στο νου, αλλάζει ο τρόπος που τον βλέπουμε. Λ.χ. (αλφαβητικά): αδελφοσύνη, αθανασία, δικαιοσύνη, δικαιώματα, ελευθερία, ισότητα, πλούτος, ευτυχία, ισότητα, συντέλεια, τελειότητα. Η προσδοκία δεν είναι πάθος, είναι ένα πλάσμα του νου, που τροφοδοτεί ένα συναίσθημα που μοιάζει με ελπίδα, προσμονή και νοσταλγία.

Τι τροφοδοτεί την προσδοκία;
Την τροφοδοτούν τα πάθη:
Το πάθος για κυριαρχία (και οι αντιδράσεις απέναντί του) γεννά την προσδοκία για δικαιοσύνη, ισότητα, ελευθερία, για θεσμούς που ελέγχουν την εξουσία, όπως τη δημοκρατία.
Το πάθος για διάκριση (κι αυτοί που το ερεθίζουν) γεννά την προσδοκία ν’αποκτήσεις ό,τι και ο γείτονας, να ευτυχήσεις μέσω της κατανάλωσης.
Το πάθος ν’αποφύγεις την άβυσσο και τον αφανισμό γεννά την προσδοκία για παρηγοριά, μια μεγάλη αγκαλιά, για προστασία απο μια ανώτερη δύναμη.
Το πάθος για επιβίωση και η ανάγκη για εργασία γεννά την προσδοκία για τζίρο στην οικονομία μεροκάματο για σένα, μισθούς για τα παιδιά σου.

Την προσδοκία τροφοδοτούν και ευγενή οράματα πλασμένα με λέξεις, όπως το σάλπισμα του Άγγελου Σικελιανού:

«Ομπρός, βοηθάτε να σηκώσουμε τον ήλιο πάνω από την Ελλάδα,
ομπρός βοηθάτε να σηκώσουμε τον ήλιο πάνω από τον κόσμο!
Tι ιδέτε, εκόλλησεν η ρόδα του βαθιά στη λάσπη,
κι ά, ιδέτε, χώθηκε τ’ αξόνι του βαθιά μες στο αίμα!
Ομπρός παιδιά, και δε βολεί μονάχος του ν’ ανέβει ο ήλιος,
σπρώχτε με γόνα και με στήθος, να τον βγάλουμε απ’ τη λάσπη,
σπρώχτε με στήθος και με γόνα, να τον βγάλουμε απ’ το γαίμα.»

Το απαγγέλλεις και νιώθεις καλύτερα διότι έτσι μετέχεις σ’ένα όραμα με αξία.

Προσδοκίες στα προσωπικά
Να σβύσει την αδικία, ούτε ο Χριστός δεν το κατάφερε. Ούτε ο διαφωτισμός ούτε ο σοσιαλισμός. Η ελπίδα έλαμψε στα μάτια των ανθρώπων κι ύστερα θάμπωσε. Σε άλλους τόπους ήταν λιγότερο φιλόδοξοι. Δεν είχαν όραμα για έναν κόσμο τέλειο, δεν είχαν αυτό που λέμε «εσχατολογία»: μια κατάληξη όπου όλα μπαίνουν σε τάξη.

Προσδοκίες στα συλλογικά
Όλα αυτά γεννούν ακόμα μια προσδοκία: πως ο κόσμος μπορεί να κυβερνιέται με σύνεση. Πως το γενικό καλό θα το παράγουν είτε οι ευγενείς προθέσεις (σοσιαλισμός) είτε οι εγωισμοί όταν συνδυάζονται όλοι μαζί (καπιταλισμός).

Όμως η ικανότητα για συλλογική νοημοσύνη μειώνεται καθώς μεγαλώνει η κλίμακα: είναι μεγαλύτερη στην οικογένεια παρά στην αυτοδιοίκηση, στην αυτοδιοίκηση παρά στο κράτος, στο κράτος παρά στον διεθνή στίβο.

db40.70 – Η αγωγή και οι διχάλες της

Η αγωγή στηρίζεται στην ιδέα πως ο άνθρωπος μπορεί να βελτιωθεί. Πως η μόρφωση βελτιώνει τον χαρακτήρα. Αυτή η ιδέα εκφράζεται με αυτονόητα όπως τα εξής: Τι περιμένεις από αμόρφωτο; Όποιος πάει στο πανεπιστήμιο, γίνεται καλύτερος άνθρωπος. Είναι μορφωμένος, έχει καλλιέργεια. Τι γάιδαρος! Στο τραπέζι, παίρνει πρώτος το καλύτερο κομμάτι.

Ενώ αυτά μπορούν να ισχύουν, μπορεί να ισχύει και το αντίθετο: η αγωγή να κρύβει τον παλιάνθρωπο ή να βοηθά τον διπρόσωπο να εκφράζει αυθεντικότητα και ειλικρίνεια.

Η αδήλωτη διδασκαλία
Το επίσημο μάθημα γίνεται με τα λόγια και τα βιβλία, ενώ το ανεπίσημο με το παράδειγμα. Έγραψε ο Αρίστος Δοξιάδης: «Δίπλα στην επίσημη διδασκαλία υπάρχουν οι «αθέατες σπουδές». Οι μαθητές μαθαίνουν ότι ένας θεμελιακός θεσμός της κοινωνίας δεν επιτελεί τον σκοπό του, αλλά το κράτος και τα κόμματα δεν κάνουν τίποτε για να τον βελτιώσουν. Οτι αν θέλουν να μορφωθούν ή έστω να μπουν σε κάποιο πανεπιστήμιο, πρέπει να απευθυνθούν αλλού. Οτι οι δάσκαλοι παρανομούν με τα ιδιαίτερα, αλλά αυτό είναι κοινωνικά αποδεκτό. Οτι το πιο σημαντικό εφόδιο κοινωνικής ανόδου δεν είναι οι βαθμοί, αλλά οι αγωνιστικές περγαμηνές. Οταν θα βγουν στη ζωή, θα ξέρουν ότι οι κανόνες είναι για τα κορόιδα, ότι το καλύτερο κοινωνικό δίκτυο είναι ένα κόμμα, ότι ακούγεται όποιος φωνάζει.»

db40.80 – Νοηματοδότες, ένα δίκοπο μαχαίρι

Νοηματοδότης είναι αυτός που διατυπώνει νοήματα σαφή και πειστικά. Μπορεί να είναι φύλακας που προστατεύει όρια, μια παράδοση. Προφήτης που αναγγέλλει μια νεα κατάσταση. Σοφός που εκφράζει λογικά επιχειρήματα στηριγμένα στην πραγματικότητα.
Παρηγορητής που σού μειώνει το άγχος ή την ενοχή. Ο νοηματοδότης μάς δίνει τις ιδέες με τις οποίες σκεφτόμαστε. Έχει τη δύναμη να αλλάζει τις προσδοκίες αλλά όχι τη δύναμη να τις πραγματοποιεί.

Οι νοηματοδότες φτιάχνουν φράσεις που πείθουν, όπως λ.χ. τα «συστήματα ιδεών» (αυτονόητα, ιδεολογίες) που δεσπόζουν σε κάποια ιστορική περίοδο, σε κάποιους τόπους, λ.χ. Φιλική Εταιρεία, Χριστιανισμός, Αναγέννηση, Διαφωτισμός, Δημοκρατία, Κομμουνισμός, Φασισμός. Στους νοηματοδότες υπάρχει ποικιλία: απο το στιχουργό μέχρι τον πολιτικό, απο το δημοσιογράφο μέχρι τον καθηγητή. Είναι και οι μεγάλοι ψυχογράφοι – συγγραφείς, ζωγράφοι, ποιητές. Είναι επίσης οι κήρυκες, οι κόλακες και οι συνεπαρμένοι: ο Καματερός που σηκώνει το δάχτυλο. Οι επιστάτες της ελπίδας που καλλιεργούν αντί να συγκρατούν την αυταπάτη.

Σήμερα οι μεγάλοι και ισχυροί παραγωγοί νοημάτων είναι κράτη, θρησκείες, ιδεολογίες, μέσα μαζικής ενημέρωσης, διαφήμιση. Αυτοί οι δημόσιοι χειριστές τού λόγου μάς δίνουν τις έννοιες με τις οποίες σκεφτόμαστε και κρίνουμε, με την καθοδήγηση τών επιστατών.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: