9.01 Εξέλιξη της Ισλαμικής σκέψης

9.01 Εξέλιξη της Ισλαμικής σκέψης.

ΣΧΕΔΙΟ κειμένου για κριτική και συζήτηση (27.02.2016)
Οι παρατηρήσεις και προτάσεις είναι ευπρόσδεκτες.

Μπορείτε να επικοινωνήσετε
α) χρησιμοποιώνας τα «σχόλια» στο τέλος της σελίδας
β) απ’ευθείας στο email haritatosp@gmail.com

Το κείμενο που ακολουθεί είναι το σχέδιο για τα 2 πρώτα τμήματα του μελλοντικού κεφαλαίου «3da75 Η άποψη απο το Ισλάμ»:

3da75.10 Ισλαμική θρησκεία
3da75.20 Ισλαμική σκέψη

Τα υπόλοιπα τμήματα του κεφαλαίου θα είναι τα εξής:

3da75.30 Ισλαμικός λαϊκός πολιτισμός (μια «απολιτική» αντιπολίτευση)
3da75.40 Ισλαμική κριτική της Δύσης (τα επιχειρήματα, τότε και τώρα)
3da75.50 Κριτική της Ισλαμικής θέσης (εσωτερική και εξωτερική)
3da75.60 Το Ισλάμ στην Ευρώπη
3da75.65 Πού είναι η αντίθεση Ισλάμ και Δύσης;

ΣΧΕΔΙΟ για το κεφάλαιο «3da75.10 Ισλαμική θρησκεία«

Η ιστορία του Ισλάμ ξεκινά στην Αραβία τον 7ο αιώνα με τον Προφήτη Μωάμεθ που κληροδοτεί δυο θησαυρούς στους Μωαμεθανούς: το Κοράνιο, ιερό βιβλίο της διδασκαλίας του, και τα Χαντίθ, κείμενα τρίτων προσώπων που καταγράφουν όσα είπε και έπραξε ο Προφήτης.

Ως θρησκεία το Ισλάμ είναι ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο που ορίζει τα πάντα: την προσωπική, την κοινωνική και τη θρησκευτική ζωή, καθώς και την πολιτική ζωή. Τίποτε δεν υπερισχύει απέναντι στις αρχές και τους κανόνες του.

Μετά το θάνατο του Προφήτη (632) το Ισλάμ χωρίστηκε σε δυο κλάδους, τους Σουνίτες και τους Σιίτες, που διεκδικούσαν ο καθένας την αυθεντική κληρονομιά του και τον τίτλο του Χαλίφη, ταυτόχρονα πολιτικού και θρησκευτικού ηγέτου του Ισλάμ.

Μια γενιά αργότερα (661) ιδρύθηκε το Χαλιφάτο των Ομαγιαδών (Ummayad) με πρωτεύουσα τη Δαμασκό. Απο εκεί οι Άραβες επεκτάθηκαν προς τον βορρά (Καύκασο), τη δύση (βόρειο Αφρική και Ισπανία) και την ανατολή (βόρειο Ινδία), προκαλώντας μαζικούς εξισλαμισμούς ανάμεσα στους Πέρσες, τους Βερβέρους και τους υπηκόους του Βυζαντίου στη Μέση Ανατολή. Έτσι, απο θρησκεία αρχικά των Αράβων, το Ισλάμ απλώθηκε σε άλλους πληθυσμούς.

Τον 8ο αιώνα (750) η Ισλαμική εξουσία πέρασε στο Χαλιφάτο των Αβασιδών (Abbasid) με πρωτεύουσα τη Βαγδάτη. Σταδιακά του απέσπασαν σημαντικά εδάφη άλλα ισλαμικά κράτη όπως οι Ομαγιάδες (Ισπανία), οι Φατιμίδες (Αίγυπτος) και οι Σελτζούκοι Τούρκοι στον βυζαντινό χώρο, όπου αργότερα θα ιδρυθεί το 4ο μεγάλο Χαλιφάτο, εκείνο των Οθωμανών. Τελικά το Χαλιφάτο των Αβασιδών καταστράφηκε με την εισβολή των Μογγόλων τον 13ο αιώνα.

ΣΧΕΔΙΟ για το κεφάλαιο «3da75.20 Ισλαμική σκέψη«

Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ
9ος αιώνας
850. Ο Χαλίφης Αλ Μαμούν ιδρύει στη Βαγδάτη τον «Οίκο της Σοφίας» όπου ένας Χριστιανός, ο Χουνάιν Ιμπν Ισχάκ (Hunayn) θα οργανώσει συνεργεία για τη μεθοδική μετάφραση ξένων βιβλίων: ελληνικών, περσικών και ινδικών. Μέχρι τότε οι Μωαμεθανοί διανοούμενοι (κυρίως κληρικοί, ιεροδιδάσκαλοι και δικαστές) ζούσαν σε έναν κόσμο αυτοτελή, με μόνη πηγή και ερέθισμα το Κοράνιο και τα Χαντίθ. Η ανακάλυψη των Ελλήνων φιλοσόφων τους έδειξε νέες προοπτικές, λ.χ. νεες απόψεις για το τι είναι καλό και κακό. Εξετάζουν με νεα ματιά τα θρησκευτικά τους δόγματα.
+866. Αλ Κίντι (Al Kindi). Αριστοτελικός. Ήξερε απ’εξω τα κείμενα του Αριστοτέλη, του Πλάτωνα και του Πλωτίνου. Είναι ο πρώτος που διερευνά μεθοδικά, απο τη σκοπιά του Αριστοτέλη, τη σχέση της φιλοσοφίας με το δόγμα (βλ. δίπολο «Αθήνα-Ιερουσαλήμ«). Εισήγαγε στα Αραβικά το νεο όρο falsafah (φιλοσοφία) για να περιγράψει «τη γνώση των πραγμάτων ως έχουν στον κόσμο, σύμφωνα με τις ικανότητες του ανθρώπου». Διδάσκει πως οι πολλοί χρειάζονται την πίστη στην Αποκάλυψη για να γνωρίσουν την αλήθεια, ενώ οι μορφωμένοι μπορούν να εμβαθύνουν την αλήθεια της Αποκάλυψης χρησιμοποιώντας το νου τους. Η τύχη της διδασκαλίας του (όπως και για τους φιλοσόφους που ακολούθησαν) εξαρτιόταν απο την εύνοια του εκάστοτε Χαλίφη. Ενώ οι προηγούμενοι τον υποστήριζαν, στα εξήντα του έπεσε σε δυσμένεια και τιμωρήθηκε με 50 βουρδουλιές στη δημόσια πλατεία της Βαγδάτης.
10ος αιώνας
+925. Αλ Ράζι (Al Razi). Νεοπλατωνιστής. Προτείνει μια κοσμογονία και θεωρία της ψυχής που αποκλίνει απο εκείνη τού Κορανίου.
11ος αιώνας
+1037. Αβικέννας (Ibn Sina, Avicenna). Νεοπλατωνιστής. Όπως και ο Αλ Κίντι, διδάσκει πως υπάρχει μια Υπέρτατη Αλήθεια, προσιτή στις υψηλές διάνοιες (δηλαδή τους Φιλοσόφους) και απρόσιτη στους κοινούς ανθρώπους, εκτός εαν μεταδοθεί απο Προφήτες όπως τον Μωάμεθ, με σύμβολα και μεταφορές που καθιστούν προσιτή την Αλήθεια. Για τον Αβικένα τα εγκόσμια (η ύπαρξη, η ανθρώπινη εμπειρία) ανήκουν στο χώρο του τυχαίου και του πρόσκαιρου, ενώ τα υπερβατικά (οι πλατωνικές μορφές της «υπέρτατης νόησης») διαρκούν αιωνίως, ανεπηρέαστα απο τις διακυμάνσεις της τύχης.

Η ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΛ ΓΑΖΑΛΙ
12ος αιώνας
+1111. Αλ Γαζάλι (Al Ghazali). Οι «ελληνικές» προτάσεις των μεταρρυθμιστών τον βοηθούν να αποκρυσταλλώσει τις αντιρρήσεις του. Διαχωρίζει τα θέματα σε «συμβατά» με το Ισλάμ (μαθηματικά και λογική) και «ασύμβατα» (φυσική και μεταφυσική). Με το βιβλίο του «Η Ασυναρτησία των φιλοσόφων» αντικρούει την ελληνική φιλοσοφία και τους Μουσουλμάνους που τη μεταχειρίζονται.

Παράλληλα με την φιλοσοφική κίνηση στο ανατολικό Ισλάμ, η αναζήτηση άνθησε και στο δυτικό, στην Ισπανία:

+1138. Ιμπν Μπάτζα (Ibn Bajah, Avempace). Διαδίδει τη σκέψη του Αριστοτέλη και των Νεοπλατωνικών, όπως έκανε ο Αβικέννας στην Ανατολή.
+1198. Αβερρόης (Ibn Rushd). Ο ένας Χαλίφης τον βοηθά, ο επόμενος τον διώχνει, ο τρίτος τον αποκαθιστά. Βαθιά αριστοτελικός, μελετά τη σχέση της φιλοσοφίας με το δόγμα (βλ. δίπολο «Αθήνα-Ιερουσαλήμ«) και έρχεται σε αντίθεση με τον Νεοπλατωνιστή Αβικένα όσον αφορά το δίπολο «εγκόσμια / υπερβατικά». Υποστηρίζοντας το ρόλο της φιλοσοφίας, γράφει ένα βιβλίο με τον σκωπτικό τίτλο «Η ασυναρτησία της ασυναρτησίας» για ν’απαντήσει ευθέως στην κριτική του Αλ Γαζάλι.

14ος αιώνας
+1406. Ιμπν Χαλντούν (Ibn Khaldun). Αριστοτελικός, αποτελεί την τελευταία αναλαμπή του ελεύθερου στοχασμού στον ισλαμικό χώρο. Απορρίπτει τη μεταφυσική και διδάσκει πως η αλήθεια προκύπτει απο την πρακτική εμπειρία, όχι απο αφηρημένες θεωρίες. Το 1377 γράφει το Muqaddimah (Προλεγόμενα). Πρόκειται ταυτόχρονα για μια παγκόσμια ιστορία, μια κριτική της ιστορικής μεθόδου και για την πρώτη συστηματική κοινωνιολογική μελέτη. Δείχνει την επίδραση της γεωγραφίας και της δημογραφίας στη διάπλαση των θεσμών και της νοοτροπίας, ενω είναι ο πρώτος που εξετάζει την πολιτική απο τη σκοπιά της κοινωνικής συνοχής (Asabiyya): πώς γεννιέται, την αλληλεγγύη που παράγει και πώς διασπάται σε φατρίες και ιδιώτευση.

ΤΟ ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΡΕΥΜΑ ΤΟΥ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΥ
8ος – 12ος αιώνας
«Αδελφότητα της Ειλικρίνειας«, μια μυστική ομάδα που συγγενεύει με τις Νεοπλατωνικές ιδέες του Αλ Ράζι. Όπως και οι Νεοπυθαγόρειοι, ασχολούνται με την αναγέννηση της ψυχής και αναζητούν μια βαθύτερη αλήθεια μέσω των μαθηματικών. Πιστεύουν στην ενότητα της φιλοσοφικής και της θρησκευτικής αλήθειας (βλ. δίπολο «Αθήνα-Ιερουσαλήμ«).
12ος αιώνας
+1191. Σουχραουάρντι (Suhrawardi). Φιλόσοφος του μυστικισμού, προσπαθεί να συνδέσει τον φιλοσοφικό λόγο με τα μυστικιστικά βιώματα.
+1185. Ιμπν Τουφάιλ (Ibn Tufayl). Διερευνά τον μυστικισμό ως δρόμο προς τη Θεότητα. Προωθεί στη θέση του Καδή (Ιεροδίκη) της Σεβίλλης έναν ικανότητο νεο, τον μετέπειτα Αβερρόη.
13ος αιώνας
+1273. Τζελαλεντίν Ρούμι (Jalal al Din Rumi).

Σουφήδες: απο τα Βαλκάνια μέχρι τη Βεγγάλη, υμνούν το κρασί – κάτι που απαγορεύεται απο το Ισλάμ.

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΣΥΜΜΑΖΕΜΑΤΟΣ
Με τον 12ο αιώνα, υπο τη σημαία του Αλ Γαζάλι, συμπληρώνεται η πρώτη περίοδος του Ισλάμ. Η φιλοσοφία είχε ανθήσει ανάμεσα στους γιατρούς, χημικούς, μαθηματικούς, αστρονόμους και ιερείς που επεδίωκαν την αντιπαράθεση των ιδέων.
Αυτός ο αναβρασμός προκαλούσε δυσφορία στους ορθοδόξους (ιεροδιδασκάλους, ιεροδικαστές, φοιτητές των μεντρεσέδων) που έβλεπαν τη φιλοσοφία ως απειλή για την θρησκεία. Η δυσφορία τους δεν ήταν μόνο συναισθηματική, στηριζόταν και σε δυο βασικές αντιρρήσεις:

(α) η φιλοσοφία ενθαρρύνει τις αιρέσεις, δείχνοντας τον συλλογισμό ως ισότιμο με την Αποκάλυψη (βλ. δίπολο «Αθήνα-Ιερουσαλήμ«), και
(β) είναι λάθος να χρησιμοποιείται η φιλοσοφία ως στήριγμα της πίστης, μιάς και η πίστη είναι κάτι το αυτοτελές που δεν χρειάζεται δεκανίκια.

Η ζωηρή συσπείρωση των συντηρητικών δεν άφησε τις καινοτομίες των φιλοσόφων να ριζώσουν στους πληθυσμούς. Ούτε να δημιουργηθούν σταδιακά θεμελιώδεις ρωγμές όπως έγινε στο Χριστιανισμό ανάμεσα στους Ορθοδόξους και τους Καθολικούς τον 11ο αιώνα και ανάμεσα στους Καθολικούς και τους Διαμαρτυρομένους τον 16ο αιώνα.

Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗΣ
Το 1638 ένας ισχυρός σεισμός έπληξε την Κωνσταντινούπολη. Οι ιεροδιδάσκαλοι δήλωσαν πως ήταν η τιμωρία του Θεού για τις ασχολίες των αστρονόμων και γκρέμισαν τα τηλεσκόπια με τα οποία ερευνούσαν τα μυστικά του ουρανού, απο τον Πύργο του Γαλατά.
Με τη νίκη της ορθοδοξίας συνέβη στο Ισλάμ ό,τι συνέβαινε και στο Βυζάντιο: αντι για κριτική σκέψη επικράτησε το δόγμα και αντι για ελεύθερη αναζήτηση η πίστη.

Responses

  1. Πέτρο, για να πως την αλήθεια η γνώση μου για το Ισλάμ είναι περίπου εγκυκλοπαιδική. Παρόλο που επί πολλά χρόνια είμαι φανατικός αναγνώστης του Κορανιού (στην αγγλική μετάφραση της οξφόρδης), το αντιμετωπίζω ως υπερεαλιστικό ποίημα μάλλον παρά ως υπερβατική αναφορά πίστης. Πρόσφατα διάβασα μια επιλογή σύντομων κειμένων για να φρεσκάρω την γνώση μου που πάντα παραμένει σε εγκυκλοπαιδικό επίπεδο. Τα εξηγώ αυτά για να δικαιολογήσω ότι δεν μπορώ να μπώ σε διάλογο πάνω σε μια δομή κειμένου σαν αυτή που προκύπτει από αυτό που είχες την καλοσύνη να μου κοινοποιήσεις. Ααυτό, όμως, που θα ήθελα να ιδώ σε μια συγκροτημένη μονογραφία θα ήταν μια εξήγηση του γιατί το Ισλαμ επιμένει σε αναχρονισμούς που τελικά το οδηγούν στην αιχμή των σημερινών ζηλωτών του. Κατά την άποψή μου η εικόνα μοιάζει σαν να είναι ένα μίγμα αναρχομηδενισμού (σε ότι αφορά τα μέσα) και θρησκευτικού ζηλωτισμού σαν εκείνους που έχει περάσει και ο ίδιος το Χριστιανισμός μέχρι να ισορροπήσει στη σχέση του με την κοσμική εξουσία. Τί είναι, λοιπόν, εκείνο που διευκολύνει την ανταπόκριση σημαντικού πλήθους σε αυτές τις βαθιά αντιανθρωπιστικές δραστηριότητες και αναχρονιστικές προσδοκίες.
    Από όσα έχω διαβάσει μέχρι τώρα – λίγα, επαναλαμάνω και επιλεκτικά- απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν έχω πάρει.

    • Πράγματι το ζητούμενο είναι «μια εξήγηση του γιατί το Ισλαμ επιμένει σε αναχρονισμούς που τελικά το οδηγούν στην αιχμή των σημερινών ζηλωτών του.» Δεν νομίζεις ότι κάπου συγγενεύει, αυτό το ζητούμενο, με τις δυσφορίες που διασχίζουν το «δυτικό» πολιτισμό; ( βλέπε https://texnitoubiou.wordpress.com/about/synopsi2750/#mellon )


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: