Σύνοψη τού δοκιμίου σε 2750 λέξεις

Σύνοψη του δοκιμίου ‘Τέχνη του βίου’
Πέτρος Χαριτάτος 12 Ιαν. 2016

Το δοκίμιο αποτελεί μιαν έρευνα που συνεχίζω και το 2016, γι’αυτό είναι ευπρόσδεκτος ο αντίλογος και οι προτάσεις. Εδώ συνοψίζω το επιχείρημα που περιέχουν οι 4 κεντρικές ενότητες:

2b – Τα πειράματα της ιστορίας
3da – Τι μάθαμε για την κοινωνία
4c – Τι μάθαμε για τον άνθρωπο
5db – Τι μάθαμε για το μέλλον

2b – ΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Όποιος μελετά τους πολιτισμούς που υπήρξαν στον ελληνικό χώρο, θα δει πως η ιστορία δεν σταματά να κάνει πειράματα. Στους αιώνες που εξετάζουμε (απο την αρχαϊκή εποχή μέχρι και την οθωμανική περίοδο) συνέχεια ξαναφυτεύει την ίδια ανθρώπινη φύση σε διαφορετικές καταστάσεις. Να ζούμε κάθε λογής ζωές και να τις περιγράφουμε.

Πώς λειτουργούν τα πειράματα

Το πείραμα λειτουργεί όταν κάτι αλλάζει ριζικά σ’ένα κεντρικό νήμα του πολιτισμού, όπως είναι η εξουσία, η ελευθερία, η θρησκεία, η κριτική αντίληψη και η γνώμη για την ανθρώπινη φύση. Τέτοιες βαθιές αλλαγές συνήθως συμπίπτουν, στον ελληνικό χώρο, με τις καμπές που ξεχωρίζουν λ.χ. την αρχαϊκή Ελλάδα απο την εποχή τού χαλκού, την κλασική απο την ελληνιστική ή τη βυζαντινή απο την οθωμανική.

Μια τέτοια καμπή, λ.χ. στο θέμα της εξουσίας, έγινε όταν εμφανίστηκαν οι πόλεις-κράτη στην αρχαϊκή εποχή. Εκεί μια πρακτική ανάγκη, η σύναξη των πολιτών-οπλιτών, γέννησε μια νεα μέθοδο για να παίρνουν αποφάσεις και να εκλέγουν στρατηγούς, αφού πρώτα συζητούσαν τις επιλογές. Η μέθοδος έγινε θεσμός, ο θεσμός γέννησε την ιδέα που ονομάστηκε «δημοκρατία» και η ιδέα εξελίχθηκε σε πολιτική θεωρία.

Πώς γεννιούνται ιδέες και νοήματα

Έτσι, η πρώτη εμφάνιση της δημοκρατίας έγινε οργανικά, όχι απο ιδεολογία. Γιατί στον ελληνικό χώρο; Κάποιοι το αποδίδουν στην ιδιοφυία των Ελλήνων. Άλλοι στη γεωγραφία: θα υπήρχαν ελεύθεροι πολίτες-οπλίτες αν ο ελληνικός χώρος ήταν μια μεγάλη εύφορη πεδιάδα όπως η Αίγυπτος και η Μεσοποταμία;

Τα 5 κεντρικά νήματα πολιτισμού

Παρά τις τεράστιες διαφορές απο τον ένα στον άλλο πολιτισμό, πάντα συναντάμε τα ίδια κεντρικά νήματα στην κάθε εποχή και στον κάθε χώρο:

τη μορφή της εξουσίας
το θέμα της ελευθερίας
τη θέση της θρησκείας στην κοινωνία και στο κράτος
το ρόλο της κριτικής σκέψης και – δένοντας όλα αυτά –
τις απόψεις που επικρατούν για την ανθρώπινη φύση.

Νομίζω πως αρκούν αυτά τα πέντε νήματα, η «κριτική πεντάδα», για να περιγράψεις τις βασικές ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στους πολιτισμούς. Μ’ενδιαφέρει να δω αν μια άλλη προσέγγιση μπορεί να είναι πιο πρόσφορη, μιάς και υπάρχουν κι άλλα νήματα που διασχίζουν όλες τις εποχές, όπως λ.χ. η τέχνη, η επιστήμη ή το εμπόριο.

Οι βαθιές καμπές στο κάθε νήμα πολιτισμού

Αν σταθείς σε αρκετή απόσταση και ξεθωριάσουν τα πολλά σκαμπανεβάσματα, τότε βλέπεις πιο ξεκάθαρα τις ριζικές αλλαγές:

Μορφή της εξουσίας
Μοναρχία στην εποχή του χαλκού, που τη νομιμοποιεί η στρατιωτική και θρησκευτική δύναμη. Πόλεις-κράτη στην αρχαϊκή και κλασική εποχή με πολίτες-οπλίτες, δημοκρατία και λογοδοσία. Την εξουσία τη νομιμοποιεί η ψήφος. Στην ελληνιστική εποχή, μακεδονικά βασίλεια που τα νομιμοποιεί η δύναμη και η γενιά. Στη βυζαντινή εποχή, αυτοκράτορας που τον νομιμοποιεί ο Θεός.

Ελευθερία
Στην αρχαϊκή και κλασική εποχή: ελευθερία του λόγου, απονομή δικαιοσύνης απο κληρωτούς συμπολίτες, προτεραιότητα στις συλλογικές αξίες. Στην ελληνιστική εποχή, υπήκοοι αντί για πολίτες, έμφαση στην ατομικότητα και τον ιδιωτικό βίο. Στη βυζαντινή εποχή, το κράτος επιβάλλει ενιαία σκέψη και θεωρεί αίρεση τη διαφορά γνώμης.

Θέση της θρησκείας
Απο την αρχαϊκή μέχρι και την ελληνιστική εποχή, δώδεκα θεοί και θεές, συχνά σε σύγκρουση, δίχως κεντρική θρησκευτική ιεραρχία. Στην ελληνιστική εποχή ανθούν ποιμενικές και παρηγορητικές θρησκείες και αυξάνουν το πλήθος των «εκλεκτών» που αψηφούν τη θνητότητα. Στη βυζαντινή εποχή επιβάλλεται κρατική θρησκεία που ασκεί πολιτική δύναμη και αστυνομεύει τη σκέψη.

Κριτική σκέψη
Στην αρχαϊκή και κλασική εποχή, ο χώρος της γνώσης παράγει νέες θεμελιώδεις ιδέες για την κοινωνία και τον άνθρωπο (λ.χ. Σόλων, Κλεισθένης, Θουκυδίδης, Ευριπίδης, Αριστοφάνης) ενώ εξηγεί τον κόσμο δίχως τη συνδρομή της θρησκείας. Με την ελληνιστική εποχή ο χώρος της γνώσης περιορίζεται στους λόγιους, η παραγωγή ιδεών ευνοεί το τυπικό αντί το ουσιαστικό, τη μορφή αντί το περιεχόμενο. Στη βυζαντινή εποχή η «Ιερουσαλήμ» των δογμάτων εκτοπίζει την «Αθήνα» των επιχειρημάτων και μαντρώνει το χώρο της γνώσης.

Απόψεις για την ανθρώπινη φύση
Στην αρχαϊκή και κλασική εποχή κυριαρχεί η τραγική αντίληψη: ο άνθρωπος είναι έρμαιο του πάθους, επιρρεπής στο σφάλμα, αμετάκλητα θνητός και παράλληλα άξιος και ενάρετος. Αυτή η αντίληψη ατονεί στην ελληνιστική εποχή με την προτίμηση του πλατωνικού δυισμού (φθαρτό σώμα, άφθαρτη ψυχή), το φόβο του θανάτου και τις προτάσεις για διάφορες μορφές ζωής μετά το θάνατο. Η βυζαντινή εποχή επικυρώνει και προεκτείνει αυτές τις αντιλήψεις: στον άνθρωπο φωλιάζει το Κακό που τον οδηγεί στην αιώνια Κόλαση, αλλά μπορεί να κερδίσει τον αιώνιο Παράδεισο αν αγκαλιάσει ολόψυχα την Εκκλησία.

3da – ΤΙ ΜΑΘΑΜΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Το κάθε νήμα πολιτισμού, καθώς διασχίζει τους αιώνες, τυλίγει μια μεγάλη ποικιλία συμπεριφορών.

Το κάθε νήμα περιέχει πολύ διαφορετικές συμπεριφορές

Το νήμα της εξουσίας καλύπτει έναν πλατύ ορίζοντα που απλώνεται απο την ισονομία και τη λογοδοσία μέχρι την τυραννία και την αυθαιρεσία.
Το νήμα της ελευθερίας καλύπτει το χώρο απο το σεβασμό της ελευθερίας του άλλου, μέχρι τον αυταρχισμό και την αναρχία.
Η θρησκεία, το χώρο απο την αγάπη και την ανοχή μέχρι το μίσος και τον φανατισμό.
Η κριτική σκέψη, απο τη σοφία και την αλήθεια μέχρι το σχετικισμό και τη σοφιστεία.
Η γνώμη για την ανθρώπινη φύση, απο την τραγική αντίληψη μέχρι την ταύτιση με αγγέλους και διαβόλους.

Σ’αυτόν τον πλούσιο μπουφέ των συμπεριφορών, ο κάθε πολιτισμός γεμίζει το πιάτο του.

Η ποικιλία προκαλεί συγκρίσεις και προτιμήσεις

Απέναντι στις τόσο διαφορετικές συμπεριφορές ο άνθρωπος δεν είναι ουδέτερος. Ακόμα κι αν προσαρμόζεται σε όλες της συνθήκες, δεν σημαίνει πως όλες τού είναι αρεστές. Κάποιες τού προκαλούν φόβο και εγκαρτέρηση κι άλλες γαλήνη και ευτυχία. Τα πειράματα ανά τους αιώνες ξεκαθάρισαν τι προτιμάμε.

Λ.χ. στο θέμα της εξουσίας: αυτός που την ασκεί, να μην τον μεθά η δύναμη. Να λογοδοτεί, να μην αυθαιρετεί, να είναι δίκαιος, να προστατεύει τους αδύναμους. Δηλαδή να είναι μια ανώτατη αρχή που φέρεται πατρικά, σαν τον «καλό βασιλιά» που ζητούσαν οι Έλληνες μετά το 1821.

Η προτίμηση δείχνει και κάτι ακόμα: ζητά μια εξουσία που να στηρίζεται σε ηθικές αξίες: να την εμπνέουν ευγενή πάθη όπως η εντιμότητα, η ευθύνη, η εμπιστοσύνη και η δικαιοσύνη. Και παράλληλα, να ελέγχει τα βάναυσα πάθη που γεννούν οι πειρασμοί της δύναμης.

Με τον ίδιο τρόπο μπορείς, εξετάζοντας το κάθε νήμα, να συγκρίνεις τους πολιτισμούς και να τους κρίνεις. Αν σ’ενδιαφέρει λ.χ. το θέμα της θρησκείας, θα δεις τι θέση έχει στον κάθε πολιτισμό, πώς βλέπει την ανθρώπινη φύση και τη σχέση της με την εξουσία.

Προτιμήσεις και αντιπάθειες

Πώς μπορείς να ξέρεις τα κριτήρια του καθημερινού ανθρώπου, τις αντιπάθειες και τις προτιμήσεις του; Υπάρχει η νοσταλγία – στους μύθους Ανατολής και Δύσης – για μια χαμένη χρυσή εποχή, γεμάτη ειρήνη και αρμονία. Δηλαδή το αντίθετο απο την εμπειρία των πιο πολλών ανθρώπων. Υπάρχουν τα λαϊκά παραμύθια με τα ψυχολογικά συμπεράσματά τους όπου κανένα δεν δείχνει ως πρότυπο τον «κακό» ακόμα κι όταν το κακό θριαμβεύει. Υπάρχουν και οι μαρτυρίες για ό,τι νιώθει στο πετσί του: την αδικία, την περιφρόνηση, το φέρσιμο του πιο δυνατού, την απελπισία.

Η αντίρρηση

Μια ένσταση λέει πως δεν μπορείς να συγκρίνεις τους πολιτισμούς διότι ο καθένας είναι μοναδικός και όλοι είναι εξ ίσου σημαντικοί. Εαν το «δεν μπορείς» σημαίνει «δεν πρέπει», τότε η ένσταση ανήκει στο χώρο της θρησκείας και όχι της κριτικής σκέψης. Διότι δεν είδαμε ακόμα κάποιον πολιτισμό δίχως μια μορφή εξουσίας, δίχως ζητήματα ελευθερίας και θρησκείας, δίχως κανόνες για το τι είναι αλήθεια και δίχως άποψη για την ανθρώπινη φύση. Δηλαδή δίχως την «κριτική πεντάδα».

Γιατί να θες τέτοιου είδους συγκρίσεις;

Πρώτο, διότι ισχύουν και πέρα απο τις εμπειρίες τού ελληνικού χώρου. Αφορούν κάθε χώρο και κάθε εποχή.

Δεύτερο, διότι τα 5 νήματα προσφέρουν κριτήρια για το σήμερα. Τον πλανήτη διεκδικούν τρεις πολιτισμοί: ο «Δυτικός», ο «Ασιατικός» (κυρίως της Κίνας) και ο «Ισλαμικός». Με την «κριτική πεντάδα» μπορείς να δεις τις αγεφύρωτες διαφορές μεταξύ τους. Λ.χ. η κριτική σκέψη είναι δομικό στοιχείο σε έναν πολιτισμό και η βεβαιότητα σε άλλον. Οι τρεις πολιτισμοί διαφέρουν επίσης ως προς την ελευθερία της γνώμης και την κριτική της εξουσίας, ή ακόμα ως προς την επιβολή ενός επίσημου δόγματος που αστυνομεύει τη σκέψη και την πολιτική. Η βάση των συγκρίσεων αλλάζει όταν ένας πολιτισμός επικαλεστεί κι άλλα κριτήρια όπως λ.χ. τη σταθερότητα και την ασφάλεια, ή ακόμα τη συλλογική υπερηφάνεια ή ταπείνωση.

4c – ΤΙ ΜΑΘΑΜΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ

Η προηγούμενη ενότητα αφορά μεγάλα σύνολα: πολιτισμούς, κράτη, κοινωνίες. Εδώ θα δούμε τo θεμέλιo τους, την ανθρώπινη φύση. Πώς αλληλεπιδρούν αυτές οι δυο διαστάσεις, η συνολική και η ατομική, ή όπως λένε στις κοινωνικές επιστήμες η «μάκρο» και η «μίκρο»;

Τα πειράματα της ιστορίας – αλλά και ο ανθός της λογοτεχνίας – δείχνουν πως ο άνθρωπος έχει μιαν εντυπωσιακή πλαστικότητα. Μαθαίνει να προσαρμόζει τα θέλω και το νου του για ν’αντέχει σε όλες τις συνθήκες.

Αυτή η ανθρώπινη φύση κινεί τις κοινωνίες με τα πάθη της και με το νου της. Πάθη όπως το ένστικτο, το ανήκειν, ο πόθος, η κυριαρχία. Νους όπως τα νοήματα, η ηθική, η θρησκεία.

Πάθη

Υπάρχουν ευγενή και βάναυσα πάθη. Όμως δεν πρόκειται για αλλιώτικα πάθη αλλά για το ίδιο όταν λειτουργεί ως «Φάρμακον«. Για παράδειγμα: Το πάθος του ανήκειν μπορεί να γεννά αδελφοσύνη και αυτοθυσία αλλά και μίσος προς όσους δεν ανήκουν στο έθνος, στη θρησκεία ή στην ποδοσφαιρική ομάδα σου. Το πάθος για εξουσία, αλλού παράγει αδικία και αυταρχισμό κι αλλού ισονομία και λογοδοσία. Το πάθος για διάκριση μπορεί να παράγει χυδαιότητα και αρπαγή κι άλλες φορές ανιδιοτελή προσφορά. Το πάθος για αποφυγή της Αβύσσου αλλού οδηγεί στη σοφία κι αλλού στην ευπιστία και την αυταπάτη.

Εδώ υπάρχει μια βαριά ασυμμετρία: οι βάναυσες μορφές του πάθους – και ιδιαίτερα το πάθος της κυριαρχίας – είναι πιο ισχυρές κι επίμονες απο τις ευγενείς. Μόνο πρόσκαιρα τις ελέγχουν οι θεσμοί και η αγωγή. Σε σημείο που η κατάχρηση της εξουσίας να μοιάζει με νόμο της φύσης. Όπως και το πάθος της διάκρισης, που το παρασύρει εύκολα η κολακεία.

Τη συνείδηση αυτής της ασυμμετρίας την εκφράζει η τραγική αντίληψη του κόσμου: μια ματιά που διασχίζει διαφορετικές πατρίδες και που εξηγεί γιατί μπορείς να νιώθεις ψυχικά πιο κοντά στον τάδε ξένο παρά στον τάδε δικό σου.

Νους

Χάρη στο νου του, ο άνθρωπος είναι το μόνο πλάσμα που μπορεί να βλέπει την απίθανη ομορφιά του κόσμου και την Άβυσσο μπροστά του.

Τα στριμώγματα της ζωής διχάζουν το νου ανάμεσα σε δυο ρόλους. Το νουΑ, πρόθυμο και δουλικό υπηρέτη του πάθους, συμπαθή και έξυπνο. Και το νουΒ, παρατηρητή και εύθραυστο κριτή. Ο νουςΒ παράγει κριτική σκέψη, δείχνει τα ασυμβίβαστα, τα αδιέξοδα, θυμίζει την Άβυσσο τού θανάτου, αγχώνει τον άνθρωπο. Ο νουςΑ προστατεύει τον άνθρωπο, γεννά αισιοδοξία, αυταπάτη, φυγή και παρηγοριά. Ο νουςΑ και ο νουςΒ αφηγούνται διαφορετικά τον κόσμο. Οδηγούν σε αλλιώτικες φιλοδοξίες, αλλιώτικες συμμαχίες, αλλιώτικες τέχνες του βίου.

Πού βρίσκονται οι αντιθέσεις

Όταν γίνεται λόγος για την ανθρώπινη φύση, συνήθως αναφέρουν την αντίθεση ανάμεσα σε δυο πόλους: τα πάθη και το νου, το συναίσθημα και τη λογική, το Διόνυσο και τον Απόλλωνα. Αυτά υποστηρίζει ο νουςΑ και το «λόμπυ» του δυισμού. Το σχήμα είναι αληθοφανές. Όμως είναι μια λάθος διάγνωση που οδηγεί σε λάθος συνταγές.

Η εμπειρία δείχνει πως η πραγματικότητα χαράζει αλλιώς τη διαχωριστική γραμμή. Στον ένα πόλο τοποθετεί τη βάναυση μορφή του πάθους μαζί με το νουΑ. Και στον άλλο πόλο, την ευγενή μορφή του πάθους μαζί με το νουΒ.

5db – ΤΙ ΜΑΘΑΜΕ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

Πριν περίπου 3 αιώνες (10-12 γενεές) άνθισαν ξανά οι παλιές προσδοκίες για έναν καινούργιο άνθρωπο σ’έναν καλύτερο κόσμο. Η ελπίδα κορυφώθηκε με νέες τολμηρές ιδέες και με θεσμούς που, μαζί με την υλική πρόοδο, θα έφερναν και ηθική πρόοδο. H μόρφωση θα γεννούσε την καλοσύνη, η γνώση τη φώτιση, η ευημερία τη χορτασιά και την ειρήνη.

Γιατί δεν έγινε; Γιατί το όραμα μιας «κανονικής ζωής» είναι τόσο μακρινό για κάποιους και τόσο επισφαλές για άλλους; Τι είναι αυτό που κάνει μια κοινωνία, έναν πολιτισμό, να παίρνει τη μια κατεύθυνση αντί την άλλη;

Υπάρχει υλική πρόοδος: στην επιστήμη, την ιατρική, την τεχνολογία και – για πολλούς – στο βιοτικό επίπεδο. Η ηθική πρόοδος μένει στάσιμη: όπως και παλαιότερα μπορεί να την φέρvει η αγωγή, όμως δύσκολα αντέχει στον πειρασμό και στο φόβο όπως πρώτος έδειξε ο Θουκυδίδης.

Το σημερινό μέλλον διαφέρει απο το χτεσινό. Όχι μόνο διότι γεννά μεγαλύτερες προσδοκίες χάρη στις οθόνες που προβάλλουν υποσχέσεις Παραδείσου. Αλλά κυρίως διότι αυξάνει την ικανότητα για ριζικές αλλαγές στον φυσικό κόσμο, χάρη στην τεχνολογία: ένα μοχλό και πολλαπλασιαστή της δύναμης που ενισχύει – παγκοσμοποιεί – τις λάθος επιλογές σε κρίσιμους τομείς όπως λ.χ. τα πυρηνικά, το κλίμα, την τεχνητή νοημοσύνη ή τους μικροοργανισμούς. Έτσι εξασφαλίζει πλέον πως οι συνέπειες τους θα είναι και δραστικές και οικουμενικές.

Οι ορίζοντες του μέλλοντος

Αυτοί που ελέγχουν αυτόν το ισχυρό μοχλό, τι ορίζοντα βλέπουν; Υπάρχει ο πλατύς ορίζοντας που δείχνει τη συνολική εικόνα και πολλοί στενοί ορίζοντες που δείχνουν μιαν επιμέρους φέτα. Ο ένας ορίζοντας κοιτάζει το μέλλον του πλανήτη και τις επόμενες γενεές. Οι άλλοι κοιτούν το «εδώ και τώρα» της κάθε οργανωμένης φιλοδοξίας.

Οπότε τι σχήμα μπορεί να έχει το μέλλον; Ήδη απο τώρα κυριαρχούν 3 μεγάλες ασυμμετρίες: στη δύναμη, στην επιστασία και στα νοήματα.

Ασυμμετρία στη δύναμη

Οι δυνάμεις των «επιμέρους» είναι πιο οργανωμένες κι αδίστακτες, με κίνητρα πιο μονομανή κι επίμονα. Τις υποστηρίζουν τα ισχυρότερα κράτη των τριών πολιτισμών που δεσπόζουν στον πλανήτη. Απέναντί τους οι δυνάμεις του «συνολικού» είναι ασθενικές κι ευάλωτες. Υστερούν σε πόρους, επιρροή και οργάνωση. Τις υποστηρίζουν κάποιοι διεθνείς θεσμοί, κάποιες διακρατικές διασκέψεις και κάποιοι σοφοί προφήτες.

Ασυμμετρία στην επιστασία

Οι επιστάτες είναι τα ανώτερα και μεσαία στελέχη του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα που ορίζουν την τροχιά τού μέλλοντος. Αυτοί, ένα 5% περίπου του πληθυσμού, καθοδηγούν τις επιλογές και των απο πάνω και των απο κάτω τους. Εκεί βρίσκονται οι ικανότεροι άνθρωποι της γης κι εκεί ζητά ν’ανέλθει η φιλόδοξη και ταλαντούχος νιότη.

Χάρη στη μόρφωσή του, ο επιστάτης είναι ικανός να βλέπει το γενικό συμφέρον, τον πλατύ ορίζοντα. Ταυτόχρονα βλέπει και το μερικό συμφέρον, έναν ορίζοντα στενό και σύντομο, ίσα όσο χρειάζεται για ν’απολαύσει πλούσιους καρπούς και να μη χρεωθεί τις παρεπόμενες ζημιές.

Τα κίνητρα που τον ωθούν προς τον έναν ή τον άλλον ορίζοντα δεν έχουν την ίδια δύναμη κι επιρροή. Δεν είναι μόνο η ασυμμετρία ανάμεσα στα ευγενή και τα βάναυσα πάθη. Είναι και το ασθενές δίλημμα ανάμεσα στην προσωπική του ευτυχία και την ισορροπία τού κόσμου. Δεν έχει πρόθεση να βλάψει. Θα φτιάξει πισίνα για τα παιδιά του ακόμα και σ’ένα άνυδρο νησί όπως τις Σπέτσες. Κάτι που είναι ατομικά λογικό και συνολικά παράλογο.

Ασυμμετρία στα νοήματα

Σε όποιον ορίζοντα και αν κοιτάξεις – Ασία, Αμερικές, Ευρώπη – οι κοινωνίες συνήθως προτιμούν το όραμα απο τη διαύγεια, τη λήθη απο τη μνήμη, την αυταπάτη απο το ρεαλισμό. Αυτή την προτίμηση τη στηρίζουν πειστικοί νοηματοδότες: πολιτικοί, διανοούμενοι, διαφημιστές, πανεπιστημιακοί, καλλιτέχνες.

Οι ιδέες τους συνήθως κινούνται ανάμεσα σε δυο πόλους. Έναν απαιτητικό πόλο που ζητά ευθύνη κι αυτοσυγκράτηση, ειλικρίνεια και ρεαλισμό – μια σημερινή μορφή λ.χ. της έκκλησης τού Τσώρτσιλ για αίμα, ιδρώτα και δάκρυα. Και έναν παρηγορητικό πόλο που προσφέρει όραμα και αυταπάτη, διεκδικήσεις και δικαίωση, άρτο και θεάματα. Στον απαιτητικό πόλο κυριαρχεί ο νουςΒ και στον παρηγορητικό ο νουςΑ, αν σκεφτούμε τη διάκριση ανάμεσα στις δυο μορφές του νου (βλ. 4-c «Τι μάθαμε για τον άνθρωπο»).

Γιατί μάς νοιάζει η ασυμμετρία

Ίσως διότι είναι χωμένη κάπου βαθιά στο νου, η έννοια της συμμετρίας και του μέτρου. Αλλά κυρίως διότι αφορά το εξής πρακτικό θέμα: ποιά είναι η τάση, ποιοί πόλοι υπερισχύουν και ποιοί εξασθενούν;

Η ελληνική δυσφορία

Μήπως η Ελλάδα δείχνει τον κόσμο του μέλλοντος με καταχρεωμένες οικονομίες, κλονισμένα κράτη, παγιδευμένες ηγεσίες και λαούς μπερδεμένους; Κάποιοι λένε πως η Ελλάδα είναι μια ειδική περίπτωση. Εντοπίζουν τι δεν πάει καλά, εξηγούν τι φταίει και προτείνουν θεραπείες, οι πιο πολλές τους αφελείς τού είδους «ν’αλλάξουμε νοοτροπία».

Άρα τι μπορείς να περιμένεις;

Το μέλλον θα συνεχίζει να φτιάχνει νέες συνταγές με τα ίδια γνωστά υλικά. Με αυξημένες προσδοκίες, ισχυρότερη τεχνολογία και επιστάτες γεμάτους σιγουριά. Θα είναι πιο ζόρικο απο το παρελθόν στη συνύπαρξη, την εργασία, τον αυτοσεβασμό. Με πλούσια φρούρια, φτωχά προάστια και σποραδικές νησίδες αρετής και μνήμης να δείχνουν το δρόμο που βλέπουμε αλλά είμαστε οργανικά ανίκανοι να πάρουμε.

Απο το παρατηρητήριο που είναι οι Σπέτσες, αυτά βλέπω για την κοινωνία, για τον άνθρωπο και για το σχήμα τού μέλλοντος. Ένας «άλλος κόσμος» φαίνεται προσιτός αλλά δεν είναι εφικτός. Δεν υπάρχει θεραπεία διότι δεν υπάρχει ασθένεια. Οπότε τι μάς μένει; Τι άλλο απο την τραγική αντίληψη; Την ηρεμία απέναντι στον κυνισμό και την αφέλεια.

– – 0 = O = 0 – –

Advertisements

Responses

  1. Οι αναλύσεις σου είναι ρεαλιστικές και πηγάζουν απο μελέτη και εμπειρία ζωής. Αρκει να παρατηρήσουμε τον εαυτό μας και διαπιστώνουμε ότι όντως κακό πάθος και νους συμπορεύονται όπως καλά (πάθη) και νους επίσης. Ο νούς παίζει παιχνίδια, μιλάει υποκριτικά… Συμφωνώ οτι η διατήρηση της κατα το δυνατόν ηρεμίας μας είναι η μόνη λύση.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: